Στο τμήμα Cannes Classics του Φεστιβάλ Καννών, εκεί όπου προβάλλονται κάθε χρόνο αποκατεστημένες κόπιες ταινιών της παγκόσμιας κινηματογραφίας που κάποια στιγμή μέσα στις δεκαετίες διεκδίκησαν ή και απαίτησαν τον τίτλο του «κλασικού», θα προβληθεί φέτος το Μάιο η «Εύα» της Μαρίας Πλυτά.
Μια τεράστια στιγμή για το ελληνικό σινεμά. Με διαστάσεις όμως που πολλαπλασιάζονται σε (ιστορική) αξία αν αναλογιστεί κανείς πως πριν μερικά χρόνια η Μαρία Πλυτά ήταν ουσιαστικά άγνωστη ακόμη και στους μελετητές του ελληνικού σινεμά, ένα θύμα μιας πατριαρχίας που δεν την συμπεριέλαβε ποτέ μέσα στο επίσημο αφήγημα της πορείας και εξέλιξης του ελληνικού σινεμά.
Ενιωθα απλά ότι είμαι ένας εργάτης που πρέπει να δουλεύει σκληρά για να ζήσει. όμως κοντά σ' αυτό επειδή αγαπούσα αυτή τη δουλειά ήμουν κι ευτυχισμένη που την βρήκα. Κι αν είχα άγχη σ' αυτό δεν μου έφταιγε κανείς, μπορούσα να είχα γίνει δακτυλογράφος. Για ένα πράγμα πάντως είμαι ευχαριστημένη ότι, έστω και αργά, κάνω την αυτοκριτική μου.» - Μαρία Πλυτά
Τέταρτη μεγάλου μήκους ταινία της πρώτης γυναίκας σκηνοθέτη που γνώρισε ποτέ η Ελλάδα, η «Εύα» γυρίστηκε το 1953 και παρόλη τη φήμη που αποκτά ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια το έργο της Πλυτά, κυρίως μετά από το αφιέρωμα στη σκηνοθέτη από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 2022 και τον συλλογικό τόμο που κυκλοφόρησε το 2026 απο΄τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος, παραμένει μια ξεχασμένη ταινία.
Η προβολή της αυτή στο Φεστιβάλ Καννών, στην αποκατάσταση που έγινε από το The Film Foundation’s World Cinema Project και την Ταινιοθήκη της Μπολόνιας, σε συνεργασία με την Alatas Films και την Μπέτυ - Δέσποινα Καλαμανίδου και τη συνδρομή της Ταινιοθήκη της Ελλάδος θα έλεγε κανείς πως είναι η κατάληξη μιας γενικότερης «αποκατάστασης» μιας από τις πιο σπουδαίες και επιδραστικές ταινίες του ευρωπαϊκού σινεμά. Ή ίσως και η αφετηρία της, αφού πλέον η «Εύα» μπορεί και να προβάλλεται σε συνθήκες που της αξίζουν και να γυρίσει τον κόσμο ως ένα δείγμα πρώιμου μοντερνισμού που πλέον οφείλει να αναφέρει τη Μαρία Πλυτά στις τάξεις του.
Διαβάστε ακόμα: Η Μπέτυ Κακλαμανίδου μιλάει στο Flix για την Μαρία Πλυτά
Η πορεία της «Εύας» προς τις Κάννες είναι παράλληλη με την πορεία της αποκατάστασης της μνήμης της Μαρίας Πλυτά, με ηγετική μορφή την Μπέτυ Κακλαμανίδου, καθηγήτρια στο Τμήμα Κινηματογράφου του Α.Π.Θ., η οποία αφοσίωσε το ερευνητικό της έργο όχι μόνο στο να αναζητήσει και να βρει (με πολύ δυσκολία) πληροφορίες για τη ζωή και το έργο της σκηνοθέτη, αλλά και για να δικαιώσει με κάποιον τρόπο μια γυναίκα που υπήρξε πρωτοπόρος. Αυτό συνέβη και συμβαίίνει μέσα από πολλαπλές δράσεις: μέσα από το τριετές ερευνητικό πρόγραμμα «Ο Αγνωστος Κινηματογράφος της Μαρίας Πλυτά», το οποίο χρηματοδοτείται από το Ελληνικό Ίδρυμα Ερευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.ΕΚ.), στο πλαίσιο της «3ης Προκήρυξης Ερευνητικών Εργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μελών ΔΕΠ και Ερευνητών/τριών», η Κακλαμανίδου μαζί με την Καθηγήρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευδοκία Στεφανοπούλου και την Μαρίνα Ζιγνέλη, Υποψήφια Διδακτόρισσα του Τμήματος Κινηματογράφου, μέσα από την έκδοση «Μαρία Πλυτά: Η Πρώτη Σκηνοθέτρια του Ελληνικού Κινηματογράφου - 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος, μέσα από ένα ντοκιμαντέρ που γυρίζεται για την Μαρία Πλυτά από την ίδια την ομάδα της Μπέττυς Κακλαμανίδου, μέσα από την πρώτη αγγλόφωνη έκδοση που ετοιμάζεται για την Μαρία Πλυτά με συγγραφέα την Κακλαμανίδου.
Και φυσικά μέσα από την αποκατάσταση της «Εύας».
Αυτή ξεκίνησε όταν η Κακλαμανίδου έλαβε ένα πρώτο ενδιαφέρον από το Φεστιβάλ Καννών και το τμήμα Cannes Classics για μια προβολή της αποκατεστημένης «Εύας», Η Κακλαμανίδου, μετά από απορρίψεις εντός συνόρων, απευθύνθηκε στην Ταινιοθήκη της Μπολόνιας, το καλύτερο εργαστήριο για την αποκατάσταση χαμένων και ξεχασμένων ταινιών στην Ευρώπη. Το τμήμα αποκατάστασης ενδιαφέρθηκε για την ταινία, επικοινώνησε με το The Film Foundation του Μάρτιν Σκορσέζε και η ταινία κατάφερε να αποκατασταθεί. Σήμερα, ανήκει στις 70 ταινίες που έχουν αποκατασταθεί από το τμήμα World Film Foundation του The Film Foundation για ταινίες εκτός Αμερικής, ενώ η χρηματοδότηση για την αποκαστάση έγινε από το φιλανθρωπικό ίδρυμα για τις τέχνες και τον πολιτισμό Χόμπσον/Λούκας, όπου Λούκας είναι φυσικά ο Τζορτζ Λούκας.
Η Πλυτά δημιουργεί μια ριζοσπαστική αναπαράσταση της γυναικείας σεξουαλικής επιθυμίας και της γυναικείας αυτοπραγμάτωσης, μόνο ένα χρόνο μετά τη θεσμική κατοχύρωση του δικαιώματος ψήφου των Ελληνιδων το 1952 από μια αυστηρά πατριαχρικά δομημένη κοινωνία.» - Μπέττυ Κακλαμανίδου
Η υπόθεση της «Εύας» αφηγείται την ιστορία μιας παντρεμένης γυναίκας, της Εύας, η οποία κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών της διακοπών γνωρίζει τον νεαρό Αντίνοο με τον οποίο ζει μια εφήμερη ερωτική σχέση προκαλώντας την οργή του μεσήλικου συζύγου της, Αλέκου και τα επικριτικά σχόλια της μικρής κοινωνίας του νησιού.
Η Μπέτυ Κακλαμανίδου, καθηγήτρια στο Τμήμα Κινηματογράφου του ΑΠΘ και ουσιαστικά η γυναίκα που αφοσιώθηκε στην «δικαίωση» της Μαρίας Πλυτά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, ξεκινώντας μια έρευνα για τη ζωή και το έργο της που κατέληξε σε ένα ερευνητικό έργο, μία συλλογική έκδοση και την μεγάλη επιτυχία της αποκατάστασης της ταινίας, υπογραμμίζει τη σημασία της «Εύας» μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο, εντός και εκτός συνόρων, στο κειμενό της «Εύα: Κινηματογραφικός Μοντερνισμός», από το βιβλίο «Μαρία Πλυτά: Η Πρώτη Σκηνοθέτρια του Ελληνικού Κινηματογράφου - 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος.
Η «Εύα» είναι ένα γυναικοκεντρικό φιλμικό αφήγημα που διαφέρει από το σύνολο της έως τότε ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής (συμπεριλαμβανομένης και της φιλμογραφίας της Πλυτά). Ό,τι συμβαίνει υποκινείται κυρίως από τις αποφάσεις και τις αντιδράσεις της Εύας, η οποία αποτελεί μια πργματικά καινοτόμα γυναικεία αναπαράσταση. Κι αυτό συμβαίνει σε μια εποχή όπου οι γυναίκες σκηνοθέτριες στον παγκόσμιο κινηματογράφο είναι ελάχιστες [...[ Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η Εύα αποτελεί ακόμη ένα άγνωστο παράδειγμα ενός πρώιμου κινηματογραφικού μοντερνισμού στη μεταπολεμική Ευρώπη και ίσως το πρώτο παράδειγμα «μοντέρνας» ταινίας στην Ελλάδα. Το χαλαρό σενάριο, τα γυρίσματα σε εξωτερικούς χώρους, η έμφαση στην ψυχολογία του χαρακτήρων και ειδικότερα στην αποξένωση και την πλήξη της κεντρικής ηρωίδας, και όχι στη δράση, και η γενικότερη αμφισημία που πλανάται πάνω απ' όλο το αφήγημα φέρουν το στίγμα μιας νέας αντιμετώπισης του φιλμικού αφηγήματος, η οποία σύντομα θα αναγνωριστεί ως «νέος καλλιτεχνικός κινηματογράφος», χωρίς όμως να περιλαμβάνει το όνομα της Πλυτά.
Διαβάστε ακόμη: Από τα αρχεία | Μια συνομιλία με την Μαρία Πλυτά, την πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτη
Ο πλούτος των θεματικών και ο τρόπος με τον οποίο τα χειρίζεται η Πλυτά - σε μια εποχή πολύ πριν αυτά τεθούν επί τάπητος και κοινωνικά και κινηματογραφικά επιτείνουν την έννοια του «μοντέρνου», σε μια ταινία που θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως επαναστατική.
Η Μπέτυ Κακλαμανίδου απαριθμεί: «Η "Εύα" είναι η πρώτη ταινία της σκηνοθέτριας, της οποίας η πλοκή λαμβάνει χώρα στο παρόν και που βασίζεται σε πρωτότυπο σενάριο. Η Πλυτά δημιουργεί μια ριζοσπαστική αναπαράσταση της γυναικείας σεξουαλικής επιθυμίας και της γυναικείας αυτοπραγμάτωσης, μόνο ένα χρόνο μετά τη θεσμική κατοχύρωση του δικαιώματος ψήφου των Ελληνιδων το 1952 από μια αυστηρά πατριαχρικά δομημένη κοινωνία. Η ταινία προσεγγίζει μια σειρά από θέματα [...] Η ίδια η διευρεύνηση του πρωταγωνιστικού χαρακτήρα και η ιστορική της σχέση με τις έως τότε γυναικείες αναπαραστάσεις, η αντιστροφή του ανδρικού βλέμματος δεκαετίες πριν η φεμινιστική κινηματογραφική θεωρία συζητήσει το θέμα, η αντιμετώπιση του γάμου ως φυλακή, η ανατρεπτική αναπαράσταση των αρρενοπωτήτων, η ταξική διαστρωμάτωση και τα δίπολα νησί/Αθήνα, νησιώτες/αστοί, παράδοση/μοντερνισμός, μόρφωση και κοινωνική εξέλιξη/απουσία μόρφωσης και κοινωνική στασιμότητα, η εστίαση στο κάλλος των ανθρώπων και όχι στον εσωτερικό τους κόσμο, το θέμα της άσκησης της εξουσίας των χαρακτήρων, η υπαρξιακή αγωνία της συνεχούς απειλής της ατομικής βόμβας, μαζί με την ξεχωριστή σκηνοθετική αισθητική, είναι ζητήματα αξία λεπτομερούς μελέτης και ανάλυσης.»
Τα ερωτήματα που γεννιούνται μετά το τέλος της ταινίας είναι περισσότερο από όσα δημιουργούνται στην αρχή της. Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται όχι μόνο η νεωτερικότητα της Πλυτά, αλλά και η μοναδικότητα της ταινίας, που μας προσφέρει τον πρώτο, αλλά όχι ιστορικά καταγεγραμμένο, στην Ελλάδα ενδυναμωμένο γυναικείο χαρακτήρα, ο οποίος αποτελεί, ίσως, μόνο μια φαντασίωση για μέρος του γυναικείου κοινού της εποχής (αλλά, δυστυχώς ακόμη και για σήμερα).»
Με αναφορές που φέρνουν την Πλυτά πρόδρομο ακόμη και του Ρομπέρτο Ροσελίνι, του Φεντερίκο Φελίνι αλλά και του Μικελάντζελο Αντονιόνι, η Κακλαμανίδου εξαίρει τη μοναδικότητα μιας ματιάς πάνω σε μια γυναίκα που με την αναπολογητική της συμπεριφορά υπήρξε ένα σύμβολο για ό,τι θα ακολουθούσε μετά στην κοινωνία και το σινεμά στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Και μια ταινία ξεχασμένη μέχρι σήμερα που χρειάστηκε το ισχυρό χτύπημα που έδωσε στην πατριαρχία το πρόσφατο κίνημα του #metoo και η αφετηρία σε παγκόσμιο επίπεδο αναζήτησης ξεχασμένων φωνών (κυρίως γυναικών) του παγκόσμιου σινεμά που χάθηκαν μέσα στο αφήγημα των ανδρών, προκειμένου να αναδυθεί στην επιφάνεια.
«Η Πλυτά προσφέρει στο κοινό μια γυναίκα πολύπλοκη, χωρίς να συνοδεύει το πορτρέτο της με τους λόγους που διαμόρφωσαν τη συμπεριφορά της στο πλαίσιο του αφηγηματικού χρόνου. Η Εύα ακροβατεί μεταξύ της σεξουαλικής επιθυμίας για τον Αντίνοο και μιας πιθανής νέας ζωής μαζί του και κάποιονω αδιευκρίνιστων, αλλά υπαρκτών, συναισθημάτων για τον Αλέκο, μαζί με την προφανή και σχετικά ιδεοληπτική προσκόλλησή της σ' εκείνον, αλλά και στην ασφάλεια που της παρέχει. Τα ερωτήματα που γεννιούνται μετά το τέλος της ταινίας είναι περισσότερο από όσα δημιουργούνται στην αρχή της. Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται όχι μόνο η νεωτερικότητα της Πλυτά, αλλά και η μοναδικότητα της ταινίας, που μας προσφέρει τον πρώτο, αλλά όχι ιστορικά καταγεγραμμένο, στην Ελλάδα ενδυναμωμένο γυναικείο χαρακτήρα, ο οποίος αποτελεί, ίσως, μόνο μια φαντασίωση για μέρος του γυναικείου κοινού της εποχής (αλλά, δυστυχώς ακόμη και για σήμερα).
Διαβάστε εδώ περισσότερα και ακούστε το podcast του Αρη Δημοκίδη με περισσότερες πληροφορίες για το έργο, τη ζωή και την αποκατάσταση της μνήμης της Μαρίας Πλυτά.