Προσθέστε το Flix στις προτιμήσεις σας στο Google
Πριν λίγους μήνες, όταν το «Εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι» του Ρόμπερτ Βίνε βγήκε σε επανέκδοση στις ελληνικές αίθουσες γράφαμε αποσβολωμένοι για ακόμη μια φορά από την μεταμοντέρνα γραφή μιας ταινίας 100 και πλέον χρόνων, κυρίως για «τον τρόπο που ο δημιουργός της περιστρέφει την ιστορία του γύρω από τις έννοιες της εμμονής και της επιθυμίας για να καταλήξει σε ένα βαθιά μακάβριο και πικρά μελαγχολικό δοκίμιο πάνω στις ψευδαισθήσεις και την αποσύνθεση της πραγματικότητας».
Ολα ξεκινούν όταν ένας νεαρός άντρας, ο Φράνσις αφηγείται σε έναν μεγαλύτερο άνδρα του το λόγο για τον οποίο η αρραβωνιαστικιά του η Τζέιν περιφέρεται εδώ και καιρό σαν ένα άψυχο πνεύμα. Γυρίζοντας πίσω στο χρόνο, ο Φράνσις και ο φίλος του ο Αλαν, που συναγωνίζονται για την καρδιά της Τζέιν αποφασίζουν να επισκεφτούν το πανηγύρι στο κέντρο της πόλης τους. Εκεί ο επονομαζόμενος Δρ. Καλιγκάρι παρουσιάζει ως το πιο δημοφιλές θέαμα τον Τσέζαρε, έναν άντρα 23 ετών που δεν έχει ξυπνήσει ποτέ και με τη βοήθεια του Δόκτορα υπνοβατεί προβλέποντας το μέλλον. Ενας φόνος θα αναστατώσει τη μικρή πόλη και λίγο αργότερα, ο θάνατος του Αλαν που θα προβλέψει ο Τσέζαρε θα στρέψει τις υποψίες του Φράνσις στον Δρ. Καλιγκάρι, ενώ η ζωή της Τζέιν απειλείται από μια σκιά που θέλει να τη δολοφονήσει.
Διάσημη η ταινία του Ρόμπερτ Βίνε, εκπλήσσει για τις ανατροπές του σεναρίου της, ισόποσα σχεδόν με την αισθητική της καινοτομία στα σκηνικά, την φωτογραφία και την αίσθηση ενός χειροποίητου, συνθετικού, ασφυκτικού σύμπαντος. Τίποτα όμως δεν την κάνει πιο θρυλική και διαχρονική από το προφητικό της βλέμμα σε έναν σκοτεινό κόσμο.
«Οσο η αίσθηση του τρόμου μεγαλώνει και οι αμφιβολίες για τις πράξεις των ανθρώπων εντείνονται, τόσο ολόκληρη η ταινία στέκεται σαν μια αμφιβολία για την ίδια της τη φύση ως ένα μέσο αναπαραγωγής της πραγματικότητας. Σαν να βρίσκεσαι όντως μέσα στο ανθρώπινο μυαλό, καθώς αυτό προσπαθεί να εξηγήσει το ανεξήγητο, ο Ρόμπερτ Βίνε κλείνει μέσα στην παραισθησιογόνα ατμόσφαιρα της ταινίας του όλο το σκοτάδι που έχει απλωθεί στην Ευρώπη μετά τον πόλεμο, σε μια προφητική προειδοποίηση για ό,τι (ακόμη πιο φρικτό) θα ακολουθούσε ως όνειρο για μια καλύτερη ζωή που έγινε εφιάλτης στο δρόμο προς το Ναζισμό.»
Καθόλου παράλογο, λοιπόν, που η ανθρωπότητα επιστρέφει ξανά και ξανά στο «Εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι». Καθόλου παράλογο που είναι και μια από τις πιο διάσημες ταινίες οι οποίες προβάλλονται μέσα στα χρόνια με νέα μουσική σύνθεση, θέλοντας κάθε φορά να φέρουν το μήνυμά της σε ένα νέο κοινό, σε μια νέα εμπειρία.
Αυτό συμβαίνει και τώρα, όπου ο Νίκος Καραγιάννης συνθέτει νέα μουσική για την ταινία και θα την ερμηνεύσει ζωντανά μαζί με τους Celluloid Ensemble (Νίκος Καραγιάννης βιολί Ι, Μαριάνθη Καραγιάννη βιολί ΙΙ, Στέλιος Παπαναστάσης βιόλα, Νικόλας Πρεβεζιάνος βιολοντσέλο) για μία και μόνη παράσταση, στις 5 Νοεμβρίου στην Εθνική Λυρική Σκηνή, στο πλάισιο του προγράμματος **Ημέρες Σύγχρονης Μουσικής.
Στο Flix, o Νίκος Καραγιάννης μιλάει για την πρόκληση, τη διαδικασία της σύνθεσης και τη διαχρονικότητα της ταινίας.
To κουαρτέτο Celluloid Ensemble, φωτογραφήμένο από τον Γιάννη Αντώνογλου
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόσκληση όταν πρέπει να γράψεις μουσική για ένα θρυλικό φιλμ όπως το «Εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι»;
Πρόκληση για μένα ήταν να εναρμονίσω τη μουσική με την γκροτέσκα ατμόσφαιρα της ταινίας. Οι χαρακτήρες, η πλοκή και τα παράδοξα σκηνικά έπρεπε να βρουν την έκφρασή τους και στη μουσική, χωρίς όμως εκείνη να επισκιάσει τον ήδη υποβλητικό κόσμο στον οποίο μας βυθίζει η ταινία. Και φυσικά, η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να έχει κάτι καινούργιο να πει, καθώς έχουν γραφτεί πολλές μουσικές συνθέσεις για το συγκεκριμένο έργο.
Πώς θα περιγράφατε τη μουσική που συνθέσατε συνοδεύει το φιλμ; Ποιές τεχνοτροπίες και ποια όργανα πρωταγωνιστούν και γιατί τα επιλέξατε;
Σκοπός μου ήταν η μουσική να βοηθήσει τον θεατή να παρακολουθήσει την πλοκή της ταινίας, η οποία, ομολογουμένως, είναι αρκετά σύνθετη, με φλας μπακ και διάφορα αφηγηματικά τεχνάσματα, αλλά και να τον οδηγήσει στο αναπάντεχο φινάλε. Το ύφος της μουσικής μου είναι, γενικά, περιγραφικό. Χωρίς υπερβολές, ενσωματώνει, διακριτικά, στοιχεία από μουσικά είδη διαφορετικών εποχών, από το μπαρόκ έως το ροκ, αξιοποιώντας τη χρήση της τεχνικής του Leitmotif. Προτίμησα να γράψω το έργο για κουαρτέτο εγχόρδων, επειδή το ζεστό χρώμα του ήχου αυτών των οργάνων στέκεται αντιστικτικά με την ασπρόμαυρη εικόνα. Οι ποικίλες τεχνικές των εγχόρδων προσφέρουν πολλές δυνατότητες για τη δημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας. Εξάλλου, το κουαρτέτο εγχόρδων είναι το οργανικό σύνολο που αγαπώ.
Μαριάνθη Καραγιάννη
Νικόλας Πρεβεζιάνος
Στέλιος Παπαναστάσης
Νίκος Καραγιάννης
Το δέος της κλασικότητας της ταινίας εμποδίζει τους πειραματισμούς και νεωτερισμούς στη σύνθεση ενός νέου σκορ για την ταινία;
Αντιθέτως, κατά τη γνώμη μου η κλασικότητα της όχι μόνο δεν εμποδίζει, αλλά προτρέπει σε πειραματισμούς! Μια τέτοια ταινία χρειάζεται να βρει τη θέση της στην σύγχρονη εποχή, και, ίσως, ο μοναδικός τρόπος γι’ αυτό να είναι η μουσική. Οι περισσότερες από τις παλαιότερες εκδοχές της μουσικής επένδυσης της ταινίας δεν με κάλυπταν απόλυτα και μου έδωσαν το κίνητρο να αναζητήσω τη δική μου ιδιαίτερη φωνή.
Με ποια φιλοσοφία γράφτηκε η νέα αυτή μουσική; Υπήρχε μια κεντρική ευθεία γραμμή - εμπνευσμένη από την ίδια την ταινία ή και εκτός αυτής - που ακολουθήσατε;
Ηθελα η δική μου προσέγγιση να βασίζεται στη δομή της όπερας και στα στοιχεία που τη συγκροτούν. Χρησιμοποίησα τεχνικές του συγκεκριμένου είδους, προσαρμοσμένες στο ιδιαίτερο περιβάλλον της ταινίας, προσθέτοντας κάποια διακριτικά ηχητικά εφέ που τη συνοδεύουν σε όλη της την διάρκεια. Βασική μου επιδίωξη, όμως, ήταν να πετύχω μια ισορροπία: η μουσική ούτε να περιορίζεται σε δευτερεύοντα ρόλο ούτε να κυριαρχεί επί της εικόνας.
Πόσο ανεπηρέαστος μένετε από προηγούμενες απόπειρες σύνθεσης νέας μουσικής για την ταινία που έχετε παρακολουθήσει ή ακούσει;
Επειδή έχω δει διάφορες εκδοχές της ταινίας, όταν ξεκίνησα να συνθέτω τη δική μου μουσική, επέλεξα να την ξαναδω πολλές φορές χωρίς ήχο. Έτσι, ξεκαθάρισε στο μυαλό μου η πορεία που θα ακολουθούσα για να γράψω το score. Κανείς δεν μπορεί, βέβαια, να μείνει ανεπηρέαστος από τα παλαιότερα ακούσματα και τις άλλες μουσικές επενδύσεις, αλλά θέλω να πιστεύω πως κατάφερα να διαμορφώσω τη δική μου, πρωτότυπη μουσική εκδοχή.
To κουαρτέτο Celluloid Ensemble
Μια ταινία για το κακό, τις χαμένες ψευδαισθήσεις, για την άνοδο του φασισμού, σε μια εποχή σαν την σημερινή όπου ο κόσμος μοιάζει σκοτεινός με την άνοδο της ακροδεξιάς; Τι μπορεί να πει σε μια νεότερη γενιά μια ταινία ενός αιώνα;
Μια ταινία του μεσοπολέμου μπορεί να διαβαστεί ως σημερινή; Οι σεναριογράφοι της, έχοντας εμπειρία από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, προέβλεψαν κατά κάποιον τρόπο τον Δεύτερο; Όταν το ναζιστικό κόμμα πήρε την εξουσία στη Γερμανία, η ταινία κατηγορήθηκε ως εκφυλισμένη τέχνη και απαγορεύτηκε, ενώ ο εβραϊκής καταγωγής σκηνοθέτης της έφυγε από την πατρίδα του, χωρίς να επιστρέψει ποτέ. Αν ο Δρ. Καλιγκάρι προοικονομεί τον Χίτλερ, μετατρέποντας έναν ολόκληρο λαό σε υποχείριο και σπέρνοντας τον τρόμο και τον θάνατο παντού, γιατί να μην τον δούμε και σήμερα ως προειδοποίηση για την επώαση του αυγού του φιδιού; Με αυτή την οπτική, ταινίες ενός αιώνα μπορούν να θυμίσουν εμπειρίες του παρελθόντος, ανασύροντάς τες από τη λήθη και μετατρέποντάς τες σε αφορμή για τις πολιτικές επιλογές και πράξεις του σήμερα.
Πόσο σημαντική είναι η «αναβίωση» τέτοιων ταινιών μέσω της ζωντανής μουσικής επένδυσης για ένα νέο κοινό που δεν τις έχει συναντήσει μέχρι σήμερα;
Τέτοιες ταινίες αποτελούν σημαντικό και ενεργό στοιχείο του πολιτισμού μας, έχουν πολλά να πουν σε κάθε εποχή, γι’ αυτό και ονομάζονται κλασικές. Η νέα γενιά έχει εξοικειωθεί με άλλου είδους κινηματογράφο. Σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή, που τέτοιες ταινίες σπάνια προβάλλονται σε αίθουσες, παλαιότερα υπήρχαν κινηματογραφικές λέσχες και μεταμεσονύχτιες προβολές, που τις σύστηναν στο ευρύ κοινό. Ετσι γνώρισα και εγώ το «Εργαστήρι» και έκτοτε γεννήθηκε μέσα μου η επιθυμία να γράψω μουσική γι’ αυτήν την τόσο ιδιαίτερη ταινία. Πιστεύω πως ο συνδυασμός της προβολής με τη ζωντανή μουσική ερμηνεία, και μάλιστα μ’ ένα σύγχρονο score, μπορεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον κάθε θεατή/ακροατή, ώστε οι νέοι να γνωρίσουν και οι παλαιότεροι να ξαναδούν υπό διαφορετικό πρίσμα τα αριστουργήματα του βωβού κινηματογράφου.
Το Εργαστήρι του Δρα Καλιγκάρι Revisited
Πότε: 5 Νοεμβρίου 2026
Ωρα έναρξης: 20.30
Μουσική: Νίκος Καραγιάννης
Οι Celluloid Ensemble είναι οι Νίκος Καραγιάννης βιολί Ι, Μαριάνθη Καραγιάννη βιολί ΙΙ, Στέλιος Παπαναστάσης βιόλα, Νικόλας Πρεβεζιάνος βιολοντσέλο
