Πολλά έχουν ειπωθεί για την κρίση που περνά η κινηματογραφική αίθουσα, τον ανταγωνισμό από τις streaming πλατφόρμες, τον φόβο του ότι το «πάμε σινεμά» δεν θα υπάρχει στο λεξιλόγιο των μελλοντικών γενιών. Ισως όμως έχει έρθει η ώρα να κοιτάξουμε βαθύτερα γιατί κάτι τέτοιο έχει προκύψει, συλλογικά, παγκόσμια, τις τελευταίες δεκαετίες.
Η διάσπαση προσοχής δεν είναι κάτι καινούργιο, ούτε μάστιγα της σύγχρονης εποχής. Η τάση του ανθρώπου να αποσπάται εμφανίζεται εξελικτικά από την προϊστορία - ο εγκέφαλος μας είναι κατασκευασμένος έτσι, ώστε να στρέφει την προσοχή του σε νέα ερεθίσματα (ήχους, κινήσεις) ή απειλητικές αλλαγές στο περιβάλλον. Ήδη στην αρχαία Ελλάδα, φιλόσοφοι μιλούσαν για την αδυναμία συγκέντρωσης. Ο Πλάτων και οι Στωικοί αναφέρονται στον «περιπλανώμενο νου» («πλανώμενος νους, ἀσταθὴς ψυχή»). Ο Επίκτητος μιλούσε για τον νου που «σκορπίζεται στα εξωτερικά» (πηδά από σκέψη σε σκέψη). Στον Μεσαίωνα, μοναχοί περιέγραφαν την «acedia» (ασδυναμία να μείνεις παρών) — μια μορφή πνευματικής ανησυχίας και διάσπασης.
Θυμηθείτε κι αυτό: «Ακόμα και αν κλείσουν όλες οι αίθουσες τους κόσμου, οι μελλοντικές γενιές κάποια στιγμή θα ξεκινήσουν να μαζεύονται για να βλέπουν ταινίες όλοι μαζί.» | Βιμ Βέντερς
Αυτό που έχει μεταβληθεί ουσιαστικά τα τελευταία 20+ χρόνια δεν είναι η ύπαρξη της διάσπασης προσοχής, αλλά η ένταση και η συστηματικότητά της. Η μεταβολή αυτή συνδέεται άμεσα με τη ραγδαία ανάπτυξη των ψηφιακών τεχνολογιών και τη δυσκολία του σύγχρονου ανθρώπου να διατηρήσει λειτουργικές ισορροπίες ανάμεσα στη χρήση και την κατάχρηση. Και πάλι: το σύμπτωμα δεν είναι καινούργιο. Από την Gen-X και μετά υπήρξε δυσκολία να συγκεντρωθεί κάποιος σε ένα βιβλίο - ήδη η συνήθεια μιας συνεχώς ανοιχτής τηλεόρασης στο σπίτι είχε κάνει τη ζημιά της.
Και στις μέρες μας, η οθόνη δεν είναι πλέον μία, αλλά πολλές — τηλεόραση, υπολογιστής, tablet, κινητό — οι οποίες λειτουργούν ταυτόχρονα και ανταγωνιστικά, κατακερματίζοντας την επεξεργασία πληροφοριών.
Καθηγητές έκαναν ειδικές προβολές ( τη «Συνομιλία» του Φράνσις Φορντ Κόπολα) σε φοιτητές κινηματογράφου, απομακρύνοντας τα κινητά τους. Παρατηρήθηκαν συμπεριφορές όπως νευρικότητα, κινητική ανησυχία, δυσκολία παρατεταμένης ακινησίας και μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης — συμπτώματα που οι ερευνητές παρομοίασαν με φαινόμενα στέρησης. Κι αν όσοι έχουν επιλέξει το σινεμά ως αντικείμενο του μέλλοντός τους, δεν μπορούν να παρακολουθήσουν μία ταινία χωρίς αντιπερισπασμούς, πώς περιμένουμε την μάζα των θεατών να ξαναμπεί στην αίθουσα, να προσηλωθεί στην μεγάλη οθόνη»;
Σκεφτείτε λοιπόν πώς μία ολόκληρη γενιά που ενηλικιώνεται, δεν γνωρίζει την συνήθεια του «βλέπουμε μία ταινία» χωρίς να «σκρολάρουμε ταυτόχρονα». Ενδεικτικά, πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (University of Southern California) κατέγραψε κάτι ανησυχητικό. Πειραματιζόμενοι, οι καθηγητές έκαναν ειδικές προβολές (της «Συνομιλίας» του Φράνσις Φορντ Κόπολα) σε φοιτητές κινηματογράφου, απομακρύνοντας τα κινητά τους. Οι φοιτητές, υποχρεωμένοι να κοιτούν μόνο την μεγάλη οθόνη, χωρίς το κινητό στο χέρι, έδιεξαν έντονη δυσφορία. Παρατηρήθηκαν συμπεριφορές όπως νευρικότητα, κινητική ανησυχία, δυσκολία παρατεταμένης ακινησίας και μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης — συμπτώματα που οι ερευνητές παρομοίασαν με φαινόμενα στέρησης, αντίστοιχα με εκείνα που καταγράφονται σε εξαρτητικές συμπεριφορές (πχ στέρηση νικοτίνης).
Και εδώ χρειάζεται να υπογραμμίσουμε μια σημαντική λεπτομέρεια: το κοινό στο οποίο παρατηρήθηκε αυτή η αδυναμία συγκέντρωσης δεν ήταν ένα τυχαίο δείγμα θεατών, αλλά...φοιτητές κινηματογράφου! Δηλαδή άνθρωποι που έχουν επιλέξει συνειδητά το σινεμά ως αντικείμενο, που διαθέτουν (θεωρητικά τουλάχιστον) αυξημένη εξοικείωση με τη γλώσσα του, μεγαλύτερη αντοχή στη διάρκεια και αυξημένο κίνητρο να παρακολουθήσουν μια ταινία μέχρι τέλους. Αν ακόμη και αυτοί δυσκολεύονται να παραμείνουν παρόντες στην κινηματογραφική εμπειρία, τι μπορούμε να υποθέσουμε για τη μεγάλη μάζα των θεατών, για τους οποίους μία ταινία δεν αποτελεί κάτι περισσότερο από μία ακόμη μορφή ψυχαγωγίας ανάμεσα σε πολλές;
Μπορεί να αντιστραφεί το φαινόμενο; Οχι μαγικά. Επιστρέφοντας στον Πλάτωνα, όλα ξεκινούν από την παιδεία. Και «παιδεία» δεν είναι συσσώρευση γνώσεων. Είναι εκγύμναση της προσοχής.»
Πώς μπορούμε να περιμένουμε σε βάθος χρόνου το κοινό να επιστρέψει στις κινηματογραφικές αίθουσες, όταν η ίδια η διαδικασία φαίνεται να μην εξυπηρετεί τους νεότερους θεατές; Δεν επιζητούν την πλήρη προσήλωση, δυσκολεύονται να παραμείνουν σε ησυχία και δεν αντέχουν την παρατεταμένη ακινησία.
Υπάρχει λύση; Μπορεί να αντιστραφεί το φαινόμενο;
Οχι μαγικά. Επιστρέφοντας στον Πλάτωνα, όλα ξεκινούν από την παιδεία. Και «παιδεία» δεν είναι συσσώρευση γνώσεων. Είναι εκγύμναση της προσοχής. Οι καθηγητές κινηματογράφου στα αμερικανικά πανεπιστήμια (η βιβλιογραφία περιλαμβάνει μαρτυρίες καθηγητών από πάνω από 20 πανεπιστήμια, ανάμεσα στα οποία τα NYU, Northwestern, Tufts) έχουν καθιερώσει πλέον μαθήματα, όπου οι φοιτητές αφήνουν κινητά, tablets, laptops εκτός αίθουσας για την καταπολέμηση του media multitasking. Ο περιορισμός δεύτερων συσκευών στο χώρο κατά την παρακολούθηση, συζήτηση, ανάλυση των ταινιών εκπαιδεύει το κοινό στη συνθήκη της εστιασμένης προσοχής, της συγκέντρωσης στην κινηματογραφική εμπειρία.
Υπάρχουν και κάποιοι που αφήνουν μία ρανίδα φωτός: «Το μεγάλο, σπουδαίο σινεμά πάντα κερδίζει» λέει η Λιν Σπίγκελ (καθηγήτρια στο Northwestern). «Οταν αυτό που συμβαίνει στην οθόνη καταφέρει να τους εμπνεύσει, θα τους καθηλώσει.»
Χωρίς να θέλουμε να γίνουμε αρνητικοί, «Η Συνομιλία» του Κόπολα είναι μεγάλο, σπουδαίο σινεμά. Και δεν τα κατάφερε.