Το «Rose» του Μάρκους Σλάιντσερ είναι αυτή τη στιγμή μία από τις ταινίες φαβορί για μεγάλο βραβείο. Με επιρροές από Ντράγιερ, Χάνεκε και Κουροσάβα, το ασπρόμαυρο meta-γουέστερν του αυστριακού σκηνοθέτη κοιτά το παρελθόν για να κάνει ένα αιχμηρό πολιτικό σχόλιο για το μέλλον: τι ελευθερία, τι ασφάλεια, τι ευκαιρίες στη ζωή, την εργασία, την εκπαίδευση σου δίνουν «τα παντελόνια». Γιατί μία γυναίκα έπρεπε να μεταμφιεστεί σε άντρα για να επιβιώσει στη Γερμανία του 17ου αιώνα;
Με ένα εξαιρετικό σενάριο και μία ποιητική προσέγγιση στην εικόνα, το «Rose» σε τρυπά και σε ματώνει. Αλλά το μυστικό του λουλούδι είναι σίγουρα η πρωταγωνίστριά του. Για ακόμα μία φορά η Σάντρα Ούλερ («Η Ανατομία μίας Πτώσης», «Ζώνη Ενδιαφέροντος») αποδεικνύει ότι έχει τη στόφα μεγάλης ηθοποιού - με μία εγκρατή, πειθαρχημένη ερμηνεία που δίνει πάρα πολλά με ένα μόνο βλέμμα. Που σείεται και σιωπά μέσα στον ίδιο ήχο.
Το Flix τη συνάντησε πριν από λίγες ώρες και για ακόμα μία φορά υποκλίθηκε στην αναλυτική της σκέψη, στην πολιτική της προσέγγιση, στον τρόπο που κοιτά το σινεμά ως αντικατοπτρισμό του κόσμου μας κι όχι μόνο ως entertaining διαφυγή του.
Το 76ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου διεξάγεται φέτος από τις 12 μέχρι και τις 22 Φεβρουαρίου. Οπως κάθε χρόνο, το Flix βρίσκεται εδώ για να σας μεταφέρει, ζωντανά, όλα όσα συμβαίνουν μέσα και έξω από τις αίθουσες μέσα από το ειδικό τμήμα του που ανανεώνεται συνεχώς.
Τι αισθανθήκατε όταν διαβάσατε αυτό το σενάριο για πρώτη φορά; Τι σας παρακίνησε να δεχθείτε το ρόλο της Ρόουζ;
Είχα συνεργαστεί και στο παρελθόν με τον Μάρκους και ήξερα πόσο υπέροχα γράφει. Ολη του η έρευνα για τις εκατοντάδες γυναίκες σαν την Ρόουζ που ανακάλυψε σε ιστορικά κείμενα και αρχεία είναι καταγεγραμμένη σε ένα βιβλίο που μου έδωσε να διαβάσω και τώρα τον πιέζω να το εκδόσει Κι όσο για το σενάριο - είναι γραμμένο σαν ποίημα. Ο Μάρκους κι ο Αλεξάντερ μάς έδωσαν να διαβάσουμε ένα ποίημα - εικόνες, συμβολισμούς, λιτούς διαλόγους που όμως έχουν στρώσεις βάθους και ανάλυσης. Ό,τι είδατε στην οθόνη, υπήρχε στο χαρτί με την πιο λυρική, μαγική περιγραφή. Δεν υπήρχαν άλλου είδους σημειώσεις. Οπότε, αυτό το σενάριο, αυτός ο χαρακτήρας, μού δημιούργησαν μία απίστευτη ανάγκη να γίνω κομμάτι της μετενσάρκωσης τους, να εξερευνήσω τη Ρόουζ, τον κόσμο της, την Ρόουζ μέσα σ’ αυτό τον κόσμο. Διαβάζοντας το σενάριο, κάτι μετακινήθηκε μέσα μου. Και ήθελα να το ακολουθήσω.
Για να παίξετε το ρόλο δεν καταφεύγετε σε εύκολα κόλπα. Δεν μιμείστε έναν άντρα, δεν βραχνιάζετε τη φωνή σας, για παράδειγμα. Τι σας βοήθησε να βρείτε τις ισορροπίες, τον σωστό τόνο για να ερμηνεύσετε εσείς την αρρενωπότητα;
Δεν ήθελα να αλλάξω τη φωνή μου. Δεν μου έβγαινε αυτό νατουραλιστικά και το απέρριψα. Ο Μάρκους πειραματίστηκε να την κατεβάσει μερικούς τόνους στο μοντάζ κι επίσης βγήκε ψεύτικο. Και κανείς μας δεν ήθελε ένα αποτέλεσμα καρικατούρας. Ξέρετε, έχω παίξει αντρικό ρόλο στο παρελθόν -τον Αμλετ στο θέατρο- κι αυτό που έχω καταλάβει στην όλη διαδικασία είναι ότι ένας ηθοποιός ανακαλύπτει κάτι μέσα του που τον συνδέει με το ρόλο. Κάτι που δεν μπορεί να το εξηγήσει, δεν είναι απτό, δεν έχει ύλη, σχήμα. Είναι μία εσωτερική διαδικασία κι ένα ένστικτο που πρέπει να ακολουθείς.
Στην προκειμένη περίπτωση, με βοήθησε εξαιρετικά η Ντόρις Μπάρτελτ. ενδυματολόγος μας. Με έντυσε με στρώσεις και στρώσεις από σκληρά, βαριά, άκαμπτα υφάσματα. Οταν φοράς την πανοπλία της Ρόουζ, τις βαριές μπότες της, όταν οι υφές, το δέρμα, το ατσάλι περιορίσουν τις κινήσεις σου, τότε συνειδητοποιείς ότι το σώμα σου αλλάζει συμπεριφορά. Κι εγώ ακούω πάρα πολύ το σώμα μου στις ερμηνείες. Η Ντόρις επέμενε ότι πρέπει να φοράω ένα ξύλινο πέος μέσα από το παντελόνι, το οποίο επίσης άλλαξε τον τρόπο που περπατούσα. Hταν μία πρόκληση όλο αυτό, είχε μια δυσκολία. Επίσης, η γλώσσα είναι επίσης καθαρεύουσα της εποχής - κάτι που με δυσκόλεψε αρκετά, γιατί δεν είχα ξαναδουλέψει με αυτή τη φόρμα στο παρελθόν.
Οταν επιλέγω ρόλους, προσπαθώ να μη χρησιμοποιώ τη λογική μου, αλλά το ένστικτό μου. Και το μόνο σίγουρο -αλλά σας παρακαλώ μην το πείτε στην ατζέντη μου- δεν σκέφτομαι καθόλου την καριέρα μου. Δεν έχω στρατηγική. Δεν διαλέγω ρόλους που θα με φέρουν στα βραβεία...»
Η πρώτη σας φορά στην Berlinale ήταν το 2006 με το «Requiem» - 20 χρόνια πριν. Oπως έχουν περάσει 10 χρόνια επίσης από το αριστουργηματικό «Toni Erdman». Oταν κοιτάτε πίσω σ’ αυτές τις 2 δεκαετίες, αναγνωρίζετε όλα όσα έχετε καταφέρει, βραβεία, διακρίσεις, οσκαρική υποψηφιότητα; Ή δεν σας αρέσει να κοιτάτε πίσω, μόνο μπροστά για να βάζετε νέους στόχους;
Νομίζω ότι πρέπει να υπάρχει μία ισορροπία ανάμεσα στο να απολαμβάνει κανείς όσα έχει καταφέρει (θα ήταν μεγάλο ψέμα να ισχυριστώ ότι δεν καμαρώνω για όσα θεωρώ ότι έχω κάνει καλά) και στο να συνεχίζει να αναπτύσσεται να προχωρά μπροστά. Διαφορετικά δεν εξελίσσεσαι, επαναπαύεσαι κι αυτό είναι πολύ επικίνδυνο. Εγώ θέλω να προοδεύω συνεχώς στη δουλειά μου, ψάχνω πάντα τι δεν έχω κάνει, τι δεν έχω εξερευνήσει, τι με ενδιαφέρει, τι με τρομάζει. Να βουτήξω με το κεφάλι σε μία πρόκληση, όχι καλύτερα; Να το αφήσω για αργότερα; Ολο τέτοια σκέφτομαι και πιστέψτε με - κάπως έτσι ανοιγοκλείνεις τα μάτια σου κι έχουν περάσει 10-20 χρόνια (γελάει). Πάντως όταν επιλέγω ρόλους, προσπαθώ να μη χρησιμοποιώ τη λογική μου, αλλά το ένστικτό μου. Και το μόνο σίγουρο -αλλά σας παρακαλώ μην το πείτε στην ατζέντη μου- δεν σκέφτομαι καθόλου την καριέρα μου. Δεν έχω στρατηγική. Δεν διαλέγω ρόλους που θα με φέρουν στα βραβεία - η οσκαρική υποψηφιότητα δεν άλλαξε τον τρόπο που προσεγγίζω τη δουλειά μου. Αλλες φορές λέω ναι σε ρόλους γιατί είναι ένα καταπληκτικό σενάριο, ή ένας σκηνοθέτης που θέλω να συνεργαστώ. Και υπήρξαν και φορές που απλώς χρειαζόμουν τα χρήματα. Τι περισσότερες φορές πάντως θέλω να είμαι μέρος μίας ταινίας ή ενός θεατρικού που αφήνει κάτι, ανοίγει μία μικρή πόρτα στον πολιτικό διάλογο. Με ενδιαφέρει πάρα πολύ αυτό.
Πάντως η «Rose» είναι ρόλος για βραβείο...
Δεν έχετε λόγο να με πιστέψετε, αλλά ούτε έχει περάσει αυτό από το μυαλό μου. Δεν με απασχολεί.
Τελευταία σας βλέπουμε και σε queer ρόλους όπως αυτόν της Ρόουζ. Είναι συνειδητή επιλογή; Σας ενδιαφέρει το queer σινεμά;
Με ενδιαφέρει ό,τι είναι αληθινό και δυνατό και προκλητικό. Ό,τι μάς μετακινεί από παγιωμένες θέσεις, ό,τι μας βάζει να κοιτάξουμε απέναντι και μέσα μας, ώστε να συνδεθούμε με τους δίπλα μας. Η αλήθεια είναι ότι το queer σινεμά το κάνει αυτό, και πλέον στη Γερμανία υπάρχει ένα ολόκληρο κίνημα -το Act Out- με έργα και ρόλους που είναι queer και πολλοί από αυτούς με ενδιαφέρουν πολύ. Ομως στην περίπτωση της Ρόουζ δεν με τράβηξε τόσο το queer στοιχείο, όσο το να εξερευνήσω την βία που συνδέεται με το φύλο. Πόσο τιμωρητικές ήταν οι εποχές για μία γυναίκα, πόσο βίαιοι οι άντρες. Περισσότερο ως φεμινιστική, παρά ως queer, κατάθεση είδα την ιστορία της Ρόουζ.
Οχι, δεν φοράμε ισότιμα παντελόνια ακόμα και σήμερα. Μάς αποκλείουν από πολιτικές, θεσμικές, επιχειρηματικές θέσεις. Δεν μάς πληρώνουν το ίδιο στη δουλειά μας στο θέατρο. Δεν μας γράφουν ισότιμα αληθινούς, δυνατούς ρόλους. Ερχονται ακόμα στα χέρια μας τόσο σεξιστικά σενάρια και κείμενα - γυναικείοι χαρακτήρες που είναι ανόητοι, απλοϊκοί οριακά προσβλητικοί. Μπορεί να μάς επιτρέπεται να φοράμε παντελόνια, αλλά, μη γελιόμαστε, δεν ράβονται τα ίδια παντελόνια για εμάς...»
«Τα παντελόνια σου δίνουν ελευθερία». Είναι φοβερή αυτή η απλή διαπίστωση - πόσο διαφορετικά αντιμετωπιζόταν κάποιος που τα φορούσε, πόσα μπορούσε να διεκδικήσει, από πόσα να προστατευτεί. Εχουμε φυσικά κάνει τεράστια πρόοδο από εκείνες τις εποχές αλλά μήπως και σήμερα υπάρχουν «παντελόνια» που δεν μάς επιτρέπεται να τα φοράμε;
Φυσικά κι έχουμε κάνει τεράστια πρόοδο από τον 17ο αιώνα. Αλλά, μη γελιόμαστε, εξακολουθούμε να ζούμε σ’ ένα πατριαρχικό σύστημα. Η ταινία με έκανε να παρατηρήσω με άλλα μάτια τη ζωή μου και να συνειδητοποιήσω ότι όλοι μας έχουμε εσωτερικεύσει συμπεριφορές που έχουν αρχαία ρίζα. Πώς κάθομαι ως γυναίκα στο μετρό με κλειστά γόνατα, τι χώρο πιάνει ένας άντρας δίπλα μου με ανοιχτά τα πόδια; Πώς περπατάω εγώ, πώς στέκομαι, πόσο ανεβάζω τον τόνο της φωνής μου σε μια κουβέντα; Φέρνω αντίρρηση και μου κολλάει η ρετσινιά της δύσκολης; Βάζω όρια και δεν είμαι team player; Ο συνάδελφός μου μπορεί να φωνάξει, να χτυπήσει το χέρι του στο τραπέζι και θα θεωρηθεί παθιασμένος, δυναμικός. Η γυναίκα θα χαρακτηριστεί σκύλα. Όχι, δεν φοράμε ισότιμα παντελόνια ακόμα και σήμερα. Μάς αποκλείουν από πολιτικές, θεσμικές, επιχειρηματικές θέσεις. Δεν μάς πληρώνουν το ίδιο στη δουλειά μας στο θέατρο. Δεν μας γράφουν ισότιμα αληθινούς, δυνατούς ρόλους. Ερχονται ακόμα στα χέρια μας τόσο σεξιστικά σενάρια και κείμενα - γυναικείοι χαρακτήρες που είναι ανόητοι, απλοϊκοί οριακά προσβλητικοί. Μπορεί να μάς επιτρέπεται να φοράμε παντελόνια, αλλά, μη γελιόμαστε, δεν ράβονται τα ίδια παντελόνια για εμάς.
Υπάρχει μία θεωρία που λέει ότι όταν αφήσεις τον θεατή να βγει από την αίθουσα έχοντας διευκολύνει την συνείδηση του, τον κρατάς απαθή. Αν θέλεις να τον κάνεις να προβληματιστεί, να μετακινηθεί, να θέλει να αλλάξει πράγματα, τότε γράφεις ένα τέλος που τον τρομάζει και τον αναστατώνει. Δεν πιστεύω σε ήρωες - ούτε στο σινεμά, ούτε στη ζωή. Πιστεύω στις συλλογικότητες που οργανωμένα πάνε τον κόσμο παραπέρα.,,»
Το τέλος θυμίζει πολύ τα «Πάθη της Ζαν ντ' Αρκ» του Καρλ Ντράγιερ. Είναι σκληρό και απαισιόδοξο. Θα θέλατε η ταινία να έχει χάπι εντ; Δυο γυναίκες αλληλέγγυες να νικούσαν το σύστημα και να δραπέτευαν στα άγρια δάση, ελεύθερες;
Κάναμε τεράστιες συζητήσεις για το τέλος. Αποφασίσαμε ότι η πιο φεμινιστική, αριστερή στάση είναι να δείξουμε τι αληθινά συνέβαινε κι όχι τι θα θέλαμε να συμβεί. Υπάρχει μία θεωρία που λέει ότι όταν αφήσεις τον θεατή να βγει από την αίθουσα έχοντας διευκολύνει την συνείδηση του, τον κρατάς απαθή. Αν θέλεις να τον κάνεις να προβληματιστεί, να μετακινηθεί, να θέλει να αλλάξει πράγματα, τότε γράφεις ένα τέλος που τον τρομάζει και τον αναστατώνει. Δεν πιστεύω σε ήρωες - ούτε στο σινεμά, ούτε στη ζωή. Δεν πιστεύω ότι η γενναιότητα μίας γυναίκας αλλάζει τον κόσμο. Πιστεύω στις συλλογικότητες που οργανωμένα πάνε τον κόσμο παραπέρα. Σήμερα στη Γερμανία το AfD έχει κερδίσει τρομακτικό έδαφος κάτι που με κάνει να χάνω το μυαλό μου. Νομίζω ότι μία σημαντική μορφή αντίστασης είναι να μην τρομάξουμε, να μην παραλύσουμε. Να προστατεύσουμε τους γύρω μας, τους πιο αδύναμους. Εχουμε χρέος να κοιτάμε κατάματα τον σεξισμό, τον ρατσισμό, τον φασισμό και να οργανωνόμαστε για να υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία, την ελευθερία, το δικαίωμα στη διαφορετικότητα. Οπότε χαίρομαι που η ταινία ξεκινάει ένα διάλογο που δεν ανήκει μόνο στο τότε, αλλά και στο πολύ επίφοβο σήμερα. Τι πρέπει να κάνουμε σήμερα για να είναι όλοι οι άνθρωποι ελεύθεροι και να έχουν τις ίδιες ευκαιρίες; Είχα έναν συγκάτοικο πριν χρόνια όταν γύριζα μια ταινία που συνεχώς χρησιμοποιούσε την έκφραση «c’ est bizarre» - και με αυτό σχολίαζε με αλαζονεία ό,τι διαφορετικό. Κάποια στιγμή δεν άντεξα και του είπα «προσπάθησε αντί για παράξενο, να λες ενδιαφέρον - αντικατέστησε τις λέξεις, κοιτά τα πράγματα από άλλη σκοπιά». Ηταν νέος πολύ, αλλά το έκανε. Πώς αλλιώς θα αλλάξουμε αυτό τον κόσμο αν δεν είμαστε ανοιχτοί στο να μετακινηθούμε; Αυτό ελπίζω να κάνει το σινεμά.
Το 76ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου διεξάγεται φέτος από τις 12 μέχρι και τις 22 Φεβρουαρίου. Οπως κάθε χρόνο, το Flix βρίσκεται εδώ για να σας μεταφέρει, ζωντανά, όλα όσα συμβαίνουν μέσα και έξω από τις αίθουσες μέσα από το ειδικό τμήμα του που ανανεώνεται συνεχώς.