Κανείς δεν ξέρει τι θα είχε συμβεί αν η «Τέχνη της Χαράς», το magnus opus της Γκολιάρντα Σαπιέντσα δεν κυκλοφορούσε μετά το θάνατο της δημιουργού του για να «ανακαλυφθεί» ξανά και ξανά μέσα στις δεκαετίες ως ένα καταραμένο αριστούργημα της ιταλικής μεταπολεμικής λογοτεχνίας - και μαζί ένα μανιφέστο ελευθερίας και γυναικείας χειραφέτησης.
Γραμμένο το 1976, αφού η Σαπιέντσα δεν κατάφερε να βρει εκδότη, κυκλοφόρησε πρώτη φορά, χρηματοδοτούμενο εξ ολοκλήρου από το σύζυγό της σε 1000 αντίτυπα, το 1998. Λίγα χρόνια αργότερα, ένα Γερμανός εκδότης το ανακάλυψε και το εξέδωσε στη Γερμανία, ενώ έγινε τεράστια επιτυχία επίσης σε Γαλλία και Ισπανία. Ετσι, το 2008 το σύνολο του έργο της Σαπιέντζα κυκλοφόρησε στην Ιταλία από τον εκδοτικό οίκο Eunadi
Και κάπως έτσι, σε ένα από τα γυρίσματα της μοίρας, που συχνά στην ιστορία αυτού του κόσμου ορίζουν τα ανθρώπινα, ο κόσμος έμαθε για την Γκολιάρντα Σαπιέντσα που γεννήθηκε στην Κατάνια, κόρη ενός δικηγόρου συνδικαλιστή και της διευθύντριας της θρυλικής «Κραυγής του Λαού», ιδρυτική μορφή του Κομμουνιστικού Κόμματος για να αποκτήσει επαναστατικό ένστικτο και υψηλή παιδεία πριν γίνει ηθοποιός στη Ρώμη και στη συνέχεια συγγραφέας. Πριν απ' όλα αυτά όμως μια φιγούρα της Ιταλίας των 70s που έφερνε μαζί με το δυναμισμό και τη σιγουριά των αρχών της, και τον αέρα ενός καινούριου κόσμου, χτισμένου πάνω σε ιδεώδη που ήθελαν τον άνθρωπο ελεύθερο, τη γυναίκα απελευθερωμένη και τη ζωή μια διαρκή διεκδίκηση ανεξαρτησίας.
Γκολιάρντα Σαπιέντσα
Σε ακόμη ένα γύρισμα της μοίρας - αυτή τη φορά νομοτελειακό - η Βαλέρια Γκολίνο γνώρισε την Γκολιάρντα Σαπιέντσα το 1985.
40 χρόνια μετά, η Ιταλίδα ηθοποιός με τις ελληνικές ρίζες θα έγραφε και θα σκηνοθετούσε τη «Χαρά της Ζωής» ως μίνι σειρά έξι επεισοδίων για το Sky Atlantic και ο Μάριο Μαρτόνε θα τη διάλεγε (!) για να υποδυθεί την Γκολιάρντα Σαπιέντσα στο «Fuori» («Γυναίκες Εξω»), την τελευταία του ταινία που έκανε την πρεμίερα της στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών.
«Μου τη σύστησε ο Τσίτο Μασέλι, πρώην σύντροφός της, όταν με επέλεξε για το "Storia d’amore", μια καθοριστική ταινία για την καριέρα μου ως ηθοποιού. Επρεπε να υποδυθώ μια κοπέλα από λαϊκή συνοικία και εκείνη, που τότε δίδασκε στο Centro Sperimentale, έπρεπε να με βοηθήσει να κρύψω τη μικρή ναπολιτάνικη προφορά μου, “λερώνοντάς” τη με ρωμαϊκά στοιχεία. Πήγαινα σχεδόν κάθε μέρα στο σπίτι της, που είναι και το ίδιο που εμφανίζεται στην ταινία, εκεί όπου ζει ακόμη ο σύζυγός της, ο Αντζελο Πελεγκρίνο. Ενα απίστευτο διαμέρισμα, σκαρφαλωμένο σε μια ταράτσα στη γειτονιά Παριόλι της Ρώμης, τόσο ψηλά που έβλεπες τις κορυφές των δέντρων.»
Η Βαλέρια Γκολίνο και ο Μάριο Μαρτόνε στα γυρίσματα του «Γυναίκες Εξω»
Σκηνή από την ταινία
«Θυμάμαι ότι με υποδεχόταν με ρόμπα, πάντα λίγο αχτένιστη, με ρωτούσε για μένα, μου έδινε ένα σοκολατάκι ή ένα γλυκάκι. Ηταν πολύ τρυφερή, περίεργη για τη ζωή μου, για τις ελληνικές μου ρίζες. Ηξερα ότι ήταν συγγραφέας, αλλά ήμουν μόλις 18 χρονών και εκείνη μια μεσήλικη γυναίκα, με το τσιγάρο της, τον καφέ της· δεν συνειδητοποιούσα το μέγεθος και την ανατρεπτικότητα που κουβαλούσε. Σήμερα λίγο το μετανιώνω που δεν εμβάθυνα σε εκείνη τη γνωριμία. Ημουν πολύ νέα και αφηρημένη για να καταλάβω το προνόμιο μιας τόσο ιδιωτικής και προσωπικής σχέσης. Ξέρω ότι μπορούσε να είναι οξύθυμη και πεισματάρα, αλλά όχι μαζί μου. Δεν είδα ποτέ αυτή την πλευρά της. Η δική μου Γκολιάρντα αντλεί από τη “όμορφη” ανάμνηση που έχω από εκείνη. Οι αναμνήσεις μου έχουν να κάνουν περισσότερο με την εξωτερική της εμφάνιση, τον τρόπο που έβαζε τα χέρια της στη μέση της, το ότι ήταν διαρκώς ενθουσιασμένη με τον κόσμο. Οταν τη γνώρισα είχε ήδη ζήσει την εμπειρία της φυλακής που αφηγείται η ταινία».
Σκηνή από την ταινία
Στο «Γυναίκες Εξω» συναντάμε την Γκολιάρντα Σαπιέντσα στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Απογοητευμένη από τις αρνήσεις για την έκδοση της «Τέχνης της Χαράς», μπήκε στη φυλακή για πέντε ημέρες για την κλοπή χρυσαφικών μιας φίλης σε μια εμπειρία αποκαλυπτική για την ίδια και το έργο της.
«Ο Μάριο Μαρτόνε σκεφτόταν καιρό να κάνει μια ταινία για τη Γκολιάρντα, αλλά όταν προσπάθησε να αγοράσει τα δικαιώματα του μυθιστορήματος, είχα ήδη φτάσει εγώ. Δεν ήμασταν οι μόνοι που είχαμε βάλει στο μάτι αυτό το έργο. Στάθηκα τυχερή που το απέκτησα την κατάλληλη στιγμή. Ομως έπρεπε να ειπωθεί και η ακόμα πιο "δύσκολη" ιστορία του προσώπου που κρυβόταν πίσω του, και ο Μάριο τα κατάφερε εξαιρετικά. Από την αρχή δεν ήθελε να κάνει βιογραφία. Αρχικά τον ενδιέφερε η σχέση της με τον Αντζελο Πελεγκρίνο, το συζυγό της που ήταν 20 χρόνια νεότερό της, κάτι που προκάλεσε σκάνδαλο στην εποχή. Ομως, δουλεύοντας το σενάριο με τη σύζυγό του και συν-σεναριογράφο Ιπολίτα Ντι Μάγιο, που διάβαζε το βιβλίο της Πασιέντσα «L’università di Rebibbia», αυτή η φάση της ζωής της αναδύθηκε με δύναμη. Σε εκείνη την περίοδο η Γκολιάρντα είναι 55 ετών, άπορη, μόνη, παρόλο που έχει έναν σύζυγο που τη λατρεύει. Κλέβει τα χρυσαφικά μιας φίλης της και μπαίνει στη φυλακή για πέντε μέρες. Εκεί ένιωσε ό,τι δεν είχε καταφέρει να νιώσει στον έξω κόσμο: ανθρωπιά και αποδοχή, σεβασμό και θαυμασμό για αυτό που ήταν στην πραγματικότητα, χωρίς καμία διάθεση κριτικής.»
Οι χαρακτήρες που κουβαλούν αντιφάσεις με ενδιαφέρουν πάντα. Ιδίως στις γυναίκες αυτό αποκτά ιδιαίτερο νόημα σήμερα, καθώς έχουμε μεγαλύτερη επίγνωση του βάρους που έχει επιβάλει η πατριαρχία. Δεν μου αρέσει όμως να περιορίζομαι μόνο σε αυτό. Οι γυναίκες είναι φως και σκοτάδι μαζί.»
Η Βαλέρια Γκολίνο, φωτογραφήμένη από την Λάουρα Στίβενς
Μια ιστορία για μια γυναίκα που δεν φοβήθηκε. Που βρήκε το θάρρος να είναι ο εαυτός της σε μια υποκριτική Ιταλία. Που βρήκε μέσα στο κελί της φυλακής την «οικογένεια» που έψαχνε για χρόνια. Η Βαλέρια Γκολίνο νιώθει να ταυτίζεται σε περισσότερα από ένα επίπεδα με την ηρωίδα της.
«Το θάρρος δεν είναι να μην έχεις φόβο. Είναι να φοβάσαι και να το κάνεις έτσι κι αλλιώς. Αυτό ισχύει και στη ζωή. Αυτό έκανε η Γκολιάρντα. Οσο για την γυναικεία αλληλεγγύη είναι κι αυτή μια μορφή αγάπης. Μεγαλώνοντας νιώθω ότι γίνεται ολοένα και πιο σημαντική για τη ζωή μου. Οι πιο ουσιαστικές σχέσεις που έχω δημιουργήσει είναι με γυναίκες. Είναι μια μορφή σωτηρίας, να μπορείς να σώζεσαι μαζί με άλλες γυναίκες...»
Σκηνή από την ταινία
Ανάμεσα σε ιταλικά, αγγλικά και ελληνικά (που μιλάμε μεταξύ μας), η Βαλέρια Γκολίνο τελειώνει τη συνέντευξή της ομολογεί πως η σχέση του Μάριο Μαρτόνε με τα γυναικεία σώματα και την αίσθηση της Ρώμης της δεκαετίας του '80 ήταν κάτι που την γοήτευσε πολύ καθώς θεωρεί πως το σινεμά σήμερα είναι «λιγότερο ελεύθερο».
«Οι σκηνοθέτες του παρελθόντος ήταν πιο τολμηροί και ποιητικοί. Τώρα κυριαρχεί η λογική του προϊόντος. Με τον Μάριο νιώσαμε και ελεύθερες και ασφαλείς ταυτόχρονα. Αυτό θέλει ένας ηθοποιός.»
Το «Γυναίκες Εξω» του Μάριο Μαρτόνε θα παίζεται στις ελληνικές αίθουσες από την Πέμπτη 23 Απριλίου σε διανομή της Rosebud.21.