Με ιδιότητες που υπερκαλύπτονται από το «ζωντανός θρύλος» που δεν είναι πια, αφήνοντας αυτόν τον κόσμο στις 29 Μαΐου του 2026 σε ηλικία 104 ετών, ο Εντγκάρ Μορέν υπήρξε κοινωνιολόγος, φιλόσοφος, ιστορικός, ταυτόχρονα προφήτης, στρατευμένος αριστερός με απόσταση από το Κομμουνιστικό Κόμμα ήδη από τα 50s, πρώιμο μέλος της Γαλλικής Αντίστασης, οικολόγος, διευθυντής του Εθνικου Κέντρου Επιστημονικής Ερευνας (CNRS), εθνογράφος, μελετητής του φοβου του θανάτου και του τρόμου της ζωής και ανατόμος της έννοιας της «διασημότητας» με ισχυρούς δεσμούς με το σινεμά και τον κόσμο του θεάματος.
Στην πραγματικότητα, σε όλη του τη ζωή, ο Ενγκάρ Μορέν αναζητούσε τους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος θα μπορέσει να αγγίξει πνευματικά την αλήθεια ενός κόσμου που διαρκώς μεταβάλλεται, αποσυντίθεται, παρουσιάζεται παραμορφωμένος από προσωπικές, κοινωνικές, πολιτικές προκαταλήψεις. Πεπεισμένος πως η δράση είναι η μόνη αντίσταση του ανθρώπου, προσπάθησε να απογυμνώσει την αλήθεια από όλες τις περιττές «οπτικές γωνίες» που την αλλοιώνουν, φτάνοντας νομοτελειακά στον πυρήνα της ανθρώπινης... ευτυχίας.
Ο Ζαν Ρους και ο Εντγκάρ Μορέν στα γυρίσματα του «Χρονικού Ενός Καλοκαιριού»
«Είσαι ευτυχισμένος;»
Αυτό άλλωστε ήταν και το κεντρικό ερώτημα στους περαστικούς του Παρισιού στην αυγή της δεκαετίας του '60 στο «Χρονικό Ενός Καλοκαιριού», την εμβληματική ταινία που ο Μορέν σκηνοθέτησε μαζί με τον Ζαν Ρους, πρώτη στην ιστορία του σινεμά που θα έθετε ανοιχτά και με ρίσκο το ζήτημα της «κινηματογραφημένης αλήθειας» και θα όριζε ένα ολόκληρο θεωρητικό και πρακτικό ρεύμα του σύγχρονου κινηματογράφου: το «cinema-verite».
Πριν συναντηθούν, ο Μορέν ήταν γνωστός ως κοινωνιολόγος αλλά και ως μεγάλος σινεφίλ, με δύο βιβλίο αναφοράς ακόμη και σήμερα, το «The Cinema, or The Imaginary Man» και το «The Stars» για τη απο-μυθοποίηση του star system ως μέρος μιας αναζήτησης για τη μαγεία μέσα στον κόσμο του θεάματος, αλλά και την ανάγκη της διείσδυσης της ανθρωπολογίας μέσα στη θεωρία του κινηματογράφου. Ο Ζαν Ρους ήταν ήδη ο μεγάλος εθνογράφος του σινεμά, με ταινίες που αναζητούσαν τη διαταραγμένη σχέση ανάμεσα στη Δύση και τους ιθαγενείς πολιτισμούς. Ο Μορέν πρότεινε στον Ρους να γυρίσει το βλέμμα του στη Γαλλία και να επιχειρήσουν μαζί μια χαρτογράφηση ενός μοντέρνου κόσμου, με νέες κινηματογραφικές μεθόδους αλλά κυρίως νέες ιδέες πάνω στη διαλεκτική: αυτή τη φορά η κάμερα θα είναι παρούσα και θα γίνει το εργαλείο για την ανακάλυψη της βαθύτερης, της πιο καθαρής αλήθειας.
Ο κινηματογράφος μάς επιτρέπει να δούμε τη διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος διεισδύει στον κόσμο, καθώς και την αδιάσπαστα συνδεδεμένη διαδικασία με την οποία ο κόσμος διεισδύει στον άνθρωπο.» - Εντγκάρ Μορέν
Ο Εντγκάρ Μορέν στο «Χρονικό Ενός Καλοκαιριού»
«Αυτή η ταινία δεν θα παίζεται από ηθοποιούς αλλά θα κατοικείται από άντρες και γυναίκες που θα προσφέρουν στιγμές της ύπαρξής τους σε μια νέα εμπειρία ενός σινεμά της αλήθειας»
Ετσι ξεκινάει το «Χρονικό Ενός Καλοκαιριού», με τον Ρους και τον Μορέν να εξηγούν το «πείραμά τους», ενώ στη συνέχεια τυχαίοι άνθρωποι στους δρόμους του Παρισιού ή σε εσωτερικούς χώρους απαντούν στην ερώτηση της ταινίας, πριν επεκταθούν σε όλο το φάσμα μιας κοινωνικής, πολιτικής κριτικής - γύρω από την εργασία, την αποικιοκρατία, το φάντασμα του Ναζισμού, τον πόλεμο στην Αλγερία, τις συνθήκες ζωής στην πόλη, τη βίαιη επέμβαση της τεχνολογίας. Λίγο πριν το τέλος, ο Ρους και ο Μορέν θα αναγκάσουν τους συμμετέχοντες στο πείραμα να δουν σκηνές από την ταινία, ελπίζοντας πως αυτό θα ξεδιαλύνει ακόμη περισσότερο την καθαρή στάση τους απέναντι στα πράγματα. Προς έκπληξή τους, οι «ηθοποιοί» θα κατηγορήσουν και θα κατηγορηθούν πως έχουν αλλοιώσει τις αντιδράσεις τους λόγω της ύπαρξης της κάμερας, θα διαφωνήσουν ακόμη και με τον ίδιο τους τον εαυτό, φέρνοντας, νομοτελειακά τους δύο δημιουργούς στη δύσκολη θέση να παραδεχτούν πως το πείραμά τους απέτυχε παταγωδώς.
Ακόμη, όμως και η διαπίστωση πως οποιαδήποτε παρατήρηση αλλοιώνει την πραγματικότητα και την αλήθεια των πραγμάτων στην οποία κατέληξε το «Χρονικό Ενός Καλοκαιριού» υπήρξε τεκτονική σε μια εποχή που όχι μόνο το σινεμά, αλλά και κάθε είδους αφήγηση άλλαζε προς μια νέα κατεύθυνση που πλέον είχε αφετηρία και κατάληξη τον άνθρωπο, παντοδύναμο πάνω από τις ιδέες, τις θεωρίες και τα ιδανικά.
«Το όνειρό μου ότι αυτή η ταινία θα τέλειωνε σε ένα κλίμα αμοιβαίας κατανόησης απέτυχε», γράφει ο Μορέν το 2010. «Αλλά η επιτυχία της τελικά παραμένει στο ότι απέδειξε πόσο δύσκολο είναι να κατανοήσεις τον άλλον.»
Οι πρωτοπορίες της ταινίας ήταν πολλές - ανάμεσά τους και η πρώτη 16mm κάμερα στο χέρι με σύγχρονο ήχο που χρησιμοποιήθηκε ποτέ στη Γαλλία - με κυριότερη ίσως τη φιλοσοφία πίσω από το ίδιο το cinéma vérité που αντίθετα με το direct cinema που ελαχιστοποιούσε την παρουσία του δημιουργού και του συνεργείου, εδώ η αλληλεπίδραση ανάμεσα στο βλέμμα και το υποκείμενο βρίσκόταν στο κέντρο της αφηγηματικής εξερεύνσης του μέσου. Η επίδρασή του «Χρονικού Ενός Καλοκαιριού» στη nouvelle vague αλλά και στο παγκόσμιο σινεμά (όχι μόνο τεκμηρίωσης) υπήρξε τεράστια ακόμη και σήμερα.
Ο Εντγκάρ Μορέν (πίσω δεξιά) στα γυρίσματα του «Χρονικού Ενός Καλοκαιριού»
Από την άλλη, η βαθιά κοινωνιολογική καταγραφή για την εργατική τάξη, την αποικιοκρατία, το τραύμα του Ολοκαυτώματος και τον μοντέρνο κόσμο που τελικά κατέγραψε η κάμερα των Μορέν και Ρους υπήρξε τελικά απόλυτα σύμφωνη με το συνολικό πολυσχιδές και εξίσου επιδραστικό έργο του Ζαν Μορέν γύρω από τις ερωτήσεις που τελικά απαντούν πιο καθαρά από τις απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής και της ανθρώπινης ύπαρξης.
Δείτε εδώ τα πρώτα λεπτά του «Χρονικού Ενός Καλοκαιριού», όπου ο Ρους με τον Μορέν επιχειρούν να εξηγήσουν το «πείραμά» τους:
Δείτε εδώ τον Εντγκάρ Μορέν να εξηγεί τι είναι το cinéma vérité:
Δείτε εδώ ένα μικρό απόσπασμα από το «Χρονικό Ενός Καλοκαιριού»: