Γνωρίσαμε την Κριστίνα Τουρνατζίς στο 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Πρωτοεμφανιζόμενη σκηνοθέτης, Γερμανο-ελληνίδα, ήρθε με μια «ήσυχη» ταινία για την παιδική κακοποίηση μέσα στην οικογένεια. Εφυγε με τρία βραβεία κι έχοντας γράψει τ' όνομά της με πηχυαία γράμματα στην κινηματογραφική μας συνείδηση.
Η Τουρνατζίς γεννήθηκε, μεγάλωσε και σπούδασε στο Μόναχο. Η πτυχιακή μικρού μήκους ταινία της, το «Cargo» (2019), προβλήθηκε σε πάνω από 50 διεθνή φεστιβάλ και κέρδισε αρκετά βραβεία. Επειτα γνώρισε τη σεναριογράφο και συγγραφέα Ιβόν Γκέρλαχ, που ήθελε να μεταφέρει μια δύσκολη ιστορία παιδικής βίας βγαλμένη από το κοντινό της περιβάλλον, σε ταινία. Ηταν η ιστορία ενός 12χρονου κοριτσιού στη Γερμανία του 1962 που αποφάσισε να καταγγείλει, ολομόναχη, τον πατέρα της για κακοποίηση. Κι έτσι γεννήθηκε η «Κάρλα», βραβευμένη πια στο Φεστιβάλ του Μονάχου (σκηνοθεσία και σενάριο) και της Θεσσαλονίκης (βραβεία σεναρίου, κοινού και Διεθνούς Ενωσης Κριτικών Κινηματογράφου).
Τώρα, με την «Κάρλα» να προβάλλεται στις ελληνικές αίθουσες αλλά και ολόγυρα στην Ευρώπη, η Τουρνατζίς μιλά στο Flix για όσα είναι δύσκολο να ειπωθούν και όσα μας κάνουν να νιώθουμε ανήμπορες/οι ή δυνατές/οί. Διαβάστε όσα μας είπε, παρακάτω.
Τι σας τράβηξε στην ιστορία της Κάρλα και σας έκανε να θέλετε να γίνετε μέρος αυτού του πρότζεκτ; Γιατί επιλέξατε μια συγκεκριμένη, αληθινή ιστορία για να μιλήσετε για την ενδοοικογενειακή κακοποίηση και το θάρρος που απαιτείται για να υπερασπιστεί κανείς τα δικαιώματά του;
Η σεξουαλική κακοποίηση παιδιών είναι ένα θέμα που συχνά μας κάνει να νιώθουμε ανήμποροι. Δεν είναι εύκολο να μιλήσει κανείς γι’ αυτό, και είναι ακόμη πιο δύσκολο να γεμίσεις κινηματογραφικές αίθουσες με μια ταινία που το πραγματεύεται. Οταν το συζητώ κατά τη διάρκεια των Q&A, έχω συνηθίσει να βλέπω τα πρόσωπα του κοινού να παγώνουν.
Η Κάρλα είναι ένας εξαιρετικά ευφυής και δυνατός χαρακτήρας, που γνωρίζει ότι αυτό που της συνέβη είναι λάθος. Το 1962, όταν αποφάσισε να αντιμετωπίσει τον κακοποιητικό πατέρα της στο δικαστήριο, η φωνή ενός παιδιού είχε ελάχιστη σημασία. Είναι λοιπόν δύσκολο να πιστέψει κανείς ακόμα κι ότι προχώρησε στη δικαστική της υπόθεση.
Για μένα, το γεγονός ότι πρόκειται για αληθινή ιστορία είναι καθοριστικό, γιατί γνωρίζουμε ότι αυτό που κατάφερε είναι πραγματικό. Μπορεί να δώσει ελπίδα σε πολλά παιδιά και να ενδυναμώσει την αφήγηση όλων των επιζώντων.
Η Κριστίνα Τουρνατζίς στην παρουσίαση της ταινίας της στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης
Πώς μάθατε για την ιστορία της Κάρλα και σε ποιο βαθμό τη μελετήσατε;
Η Ιβόν Γκέρλαχ, σεναριογράφος και συγγραφέας της ιστορίας, με ρώτησε αν θα ήθελα να τη σκηνοθετήσω ως την πρώτη μου ταινία. Μου είπε ότι η ιστορία βασίζεται σε ένα πρόσωπο πολύ κοντινό της, κάποιον που γνώριζε σε όλη της τη ζωή. Το να σε ακούνε χωρίς να χρειάζεται να ειπωθεί το ανείπωτο: αυτό είναι που ζητά η Κάρλα από τον δικαστή Λάμι. Αυτή η ιδέα προέρχεται από την πραγματική Κάρλα και θέλαμε να της δώσουμε αυτή την αφήγηση. Είναι κάτι που, για τόσα πολλά παιδιά, παραμένει μόνο μια ευχή.
Πώς μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτό, να κάνουμε μια ολόκληρη ταινία γι’ αυτό, χωρίς να αναπαράγουμε λέξεις, εικόνες ή συναισθήματα που προδίδουν την αξιοπρέπεια ενός παιδιού και το μετατρέπουν ξανά σε θύμα;»
Μας δόθηκε πρόσβαση στους δικαστικούς φακέλους και μπορέσαμε να μιλήσουμε απευθείας με την πραγματική Κάρλα, κάτι που έγινε ο κεντρικός άξονας της έρευνάς μας. Αυτή η ταινία είναι, επομένως, η φωνή της Κάρλα και εκπροσωπεί όλα τα παιδιά που μοιράζονται μια παρόμοια ιστορία.
Η ταινία πραγματεύεται το τραύμα και την ανθεκτικότητα, από τα πιο ισχυρά συναισθήματα, αλλά με μια διακριτική, χαμηλών τόνων ατμόσφαιρα και φόρμα. Γιατί κάνατε αυτή την επιλογή;
Η ταινία μας, «Κάρλα», προσπαθεί να βρει μια γλώσσα για κάτι που δεν μπορεί να παρουσιαστεί. Πώς μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτό, να κάνουμε μια ολόκληρη ταινία γι’ αυτό, χωρίς να αναπαράγουμε λέξεις, εικόνες ή συναισθήματα που προδίδουν την αξιοπρέπεια ενός παιδιού και το μετατρέπουν ξανά σε θύμα;
Αυτό ήταν το κεντρικό ερώτημα που με ενδιέφερε ως καλλιτέχνη. Μέσα από αυτόν τον αυτοεπιβαλλόμενο περιορισμό, αναπτύξαμε μια οπτικοακουστική γλώσσα που αφήνει κενά, δεν δείχνει ποτέ εικόνες θυματοποίησης και αποφεύγει την αναπαραγωγή βίαιων ή επανατραυματικών σκηνών. Κάποιες φορές, μια εικόνα που δεν προβάλλεται αλλά γεννιέται στη φαντασία του θεατή μπορεί να είναι πιο δυνατή από οτιδήποτε εμφανίζεται στην οθόνη.
Μπορείτε να μοιραστείτε μια στιγμή από την προετοιμασία ή από το γύρισμα που ήταν ιδιαίτερα απαιτητική ή μεταμορφωτική για εσάς;
Υπήρχαν τόσες πολλές στιγμές που είναι δύσκολο να διαλέξω μόνο μία. Ηταν μια απίστευτη εμπειρία να δουλεύω με την Ελίζε Κριπς (Κάρλα) και τον Ράινερ Μποκ (δικαστής Λάμι), δύο ηθοποιούς που έφεραν εντελώς διαφορετικές ενέργειες στο πλατό. Η μία ήταν άπειρη, ο άλλος εξαιρετικά έμπειρος.
Δούλεψα με τον καθένα με πολύ διαφορετικό τρόπο και, παραδόξως, δεν μπορώ να πω από ποιον έμαθα περισσότερα. Μαζί δημιούργησαν μια τέλεια ισορροπία και τελικά ολοκλήρωσαν την ταινία με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο.
Πώς ήταν η δημιουργική σας συνεργασία με την πρωταγωνίστρια, την Ελίζε Κριπς;
Ηταν μεγάλη χαρά να δουλεύω με την Ελίζε. Στην πραγματικότητα, δεν έμοιαζε καν με δουλειά. Εχει μια υπέροχη παρουσία και ήταν απίστευτα πρόθυμη να μάθει και να κατανοήσει κάθε μικρή λεπτομέρεια.
Είναι ένα θέμα με το οποίο πολλοί από εμάς αποφεύγουμε να εμπλακούμε ουσιαστικά, επειδή είναι τόσο δυσάρεστο και βαρύ. Κι όμως, στατιστικά, ένα ή δύο παιδιά σε κάθε σχολική τάξη έχουν υποστεί σεξουαλική κακοποίηση. Δεν έχουμε, λοιπόν, την πολυτέλεια να κοιτάμε αλλού.»
Με ρωτούσε συνεχώς πράγματα, όπως, «Κριστίνα, τι σημαίνει αυτό; Γιατί το λέω;» ή μου έλεγε, «Δεν νομίζω ότι θα αντιδρούσα ή θα ένιωθα έτσι. Μου φαίνεται παράξενο, μπορώ να το πω διαφορετικά;». Ηταν ένα παιδί με μυαλό-ξυράφι κι ήταν δώδεκα ετών, ακριβώς όπως και η πραγματική Κάρλα.
Φυσικά, δούλεψα μαζί της πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι με ενήλικες. Για παράδειγμα, η Ελίζε δεν διάβασε εξαρχής το σενάριο. Αντί γι’ αυτό, της αφηγήθηκα την ιστορία με δικά μου λόγια. Πήραμε αυτή την απόφαση επειδή μπορούσαμε να γυρίσουμε την ταινία χρονολογικά. Καθώς η Κάρλα περνά από μια τεράστια συναισθηματική εξέλιξη στη διάρκεια της ταινίας, θέλαμε η Ελίζε να βιώσει αυτή την εξέλιξη βήμα προς βήμα, μαζί και ως Κάρλα.
Γι’ αυτόν τον λόγο, διάβαζε και μάθαινε μόνο τις σελίδες που επρόκειτο να γυριστούν τις επόμενες ημέρες.
Τι ελπίζετε να αποκομίσει το κοινό από την «Κάρλα» μετά την προβολή της; Εχει αλλάξει η δική σας οπτική για την ιστορία από τότε που ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα;
Είναι ένα θέμα με το οποίο πολλοί από εμάς αποφεύγουμε να εμπλακούμε ουσιαστικά, επειδή είναι τόσο δυσάρεστο και βαρύ. Κι όμως, στατιστικά, ένα ή δύο παιδιά σε κάθε σχολική τάξη έχουν υποστεί σεξουαλική κακοποίηση. Δεν έχουμε, λοιπόν, την πολυτέλεια να κοιτάμε αλλού. Το πιο σημαντικό είναι να ακούμε τους επιζώντες. Αντί γι’ αυτό, πολύ συχνά συνεχίζουμε να τους θυματοποιούμε.
Στις συζητήσεις ακούω συχνά φράσεις όπως, «Θα μπορέσουν ποτέ να είναι ξανά ευτυχισμένοι μετά από ένα τέτοιο τραύμα;» ή «Η ζωή τους έχει καταστραφεί για πάντα» ή «Αυτό είναι κάτι που δεν ξεπερνιέται ποτέ». Απορρίπτω κατηγορηματικά αυτή την αφήγηση, γιατί στιγματίζει τους επιζώντες.
Τα μέσα ενημέρωσης και το δικαστικό σύστημα τείνουν να επικεντρώνονται στον δράστη, στο ίδιο το έγκλημα, στα γεγονότα και στις λεπτομέρειες, όχι όμως στο ένα πρόσωπο που πραγματικά έχει σημασία εδώ: το παιδί. Κατά τη γνώμη μου, αυτό διαστρεβλώνει την αντίληψη. Η μετατροπή αυτών των ιστοριών σε σοκαριστικές ειδήσεις και η αναπαραγωγή βίαιων λεπτομερειών απλώς ενισχύουν το στίγμα και τη θυματοποίηση.
Με την «Κάρλα», θέλουμε να προσφέρουμε μια ματιά στο πώς νιώθει ένα παιδί, πώς σκέφτεται και πώς δρα. Για ενενήντα λεπτά, θέλω το κοινό να βιώσει τον κόσμο μέσα από την οπτική ενός παιδιού. Πιστεύω ότι αυτό μπορεί να είναι τόσο θεραπευτικό όσο και ενδυναμωτικό.
Ποια πιστεύετε ότι είναι η δύναμη της σιωπής και ποια η δύναμη του να μιλά κανείς;
Η δύναμη τόσο της σιωπής όσο και της φωνής υπάρχει μόνο επειδή υπάρχει η άλλη. Η σιωπή μπορεί να είναι δυνατή μόνο όταν ακολουθεί τον θόρυβο.