Φαινομενικά, η «Απειρη Γη», η ιστορία μιας οικογένειας στην Ηπειρο μέσα στο χρόνο, εντέκατη μεγάλου μήκους ταινία του Βασίλη Μαζωμένου δεν θυμίζει σε τίποτα το προηγούμενό του έργο. Γυρισμένη σε τοποθεσίες της υπαίθρου, φωτεινή και στην πραγματικότητα ένα ιδιόρρυθμο μιούζικαλ, δεν θυμίζει σε τίποτα τις κλειστοφοβικές αλληγορίες που έχτισαν ταινία με την ταινία το έργο του Βασίλη Μαζωμένου. Αν όμως παρατηρήσει λίγο πιο προσεκτικά θα βρει εδώ τις ίδιες θεματικές γύρω από την μνήμη, την ταυτότητα, την μετανάστευση, τη μοίρα αλλά και την ίδια διαχρονική πίστη του δημιουργού του για ένα σινεμά λιτό, απέριττο, φτιαγμένο από την ίδια την ουσία της δημιουργίας.
Στο Flix, o Βασίλης Μαζωμένος μιλάει για τον κύκλο της «Απειρης Γης», τον κύκλο μιας φιλμογραφίας που φτάνει εδώ σε μια ξεχωριστή στιγμή, τον κύκλο που κάνει το σινεμά και η Τέχνη προκειμένου να λειτουργήσει ως αντίσταση ανθρωπιάς και ανάχωμα στην μαζική αδιαφορία για τον Πολιτισμό.
Η «Απειρη Γη» του Βασίλη Μαζωμένου θα προβάλλεται από τις 26 Μαρτίου στο Cinobo Οπερα.
Η "Απειρη Γη" συνοψίζει πολλά από τα θέματα που με απασχολούν χρόνια: το χρόνο, τη μνήμη, τη μοίρα του ανθρώπου μέσα στην Ιστορία. Εδώ όμως αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται πιο καθαρά, μέσα από έναν κύκλο ζωής που ξεκινά και ξαναρχίζει. Θα έλεγα ότι είναι μια ταινία που κοιτά προς τα πίσω για να κατανοήσει το σήμερα.»
Σκηνή από τα γυρίσματα
Τι είναι η «Απειρη Γη»;
Η «Απειρη Γη» είναι μια ταινία για τη μνήμη, την απώλεια και τις ρίζες που επιμένουν να επιστρέφουν. Μέσα από την ιστορία ενός ανθρώπου -του Λάζαρου και των απογόνων του- και ενός τόπου –της Ηπείρου- η ταινία μιλά για τη σχέση μας με τη γη, την οικογένεια και τον χρόνο. Είναι ένα ταξίδι που κινείται ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό, ανάμεσα στο παρόν και σε ό,τι κουβαλάμε μέσα μας από το παρελθόν.
Πώς γεννήθηκε η ιδέα της «Απειρης Γης» και πώς διαμορφώθηκε στην πορεία;
Η ιδέα γεννήθηκε από μια αέναη επιστροφή μου στην Ήπειρο, έναν τόπο που κουβαλά μια βαθιά αίσθηση ιστορίας και μνήμης. Από την αρχή με ενδιέφερε να αφηγηθώ μια ιστορία όπου το τοπίο δεν είναι απλώς φόντο αλλά ζωντανό κομμάτι της αφήγησης. Στην πορεία το σενάριο άρχισε να ανοίγει προς τα θέματα της μετανάστευσης, της συνέχειας των γενεών και της αίσθησης ότι η ζωή και ο θάνατος αποτελούν έναν κύκλο.
Φαινομενικά μοιάζει με μια ταινία εντελώς διαφορετική από τις προηγούμενες της φιλμογραφίας σας.
Εξωτερικά ίσως μοιάζει διαφορετική, γιατί εδώ η αφήγηση είναι πιο λιτή και το τοπίο της Ηπείρου γίνεται ο βασικός πρωταγωνιστής. Στον πυρήνα της όμως συνεχίζει την ίδια αναζήτηση που υπάρχει και στις προηγούμενες ταινίες μου: ο άνθρωπος απέναντι στο χρόνο, την ιστορία και τη μοίρα. Αν κάτι αλλάζει, είναι ότι αυτή τη φορά η φύση και η σιωπή λένε περισσότερα από τις λέξεις.
Η Ηπειρος για μένα δεν είναι απλώς ένας τόπος γυρισμάτων αλλά ένας τόπος μνήμης. Είναι ένας χώρος όπου η ιστορία, η παράδοση και η απουσία συνυπάρχουν πολύ έντονα. Η ταινία δεν είναι αυτοβιογραφική με την κυριολεκτική έννοια, αλλά σίγουρα κουβαλά προσωπικές μνήμες –από τον έφηβο μου- και την αίσθηση της επιστροφής σε μια πατρίδα που υπάρχει ταυτόχρονα στο τοπίο και μέσα μας.»
Ο Διευθυντής Φωτογραφίας Στέλιος Πίσσας
Μια ταινία σε εξωτερικό χώρο, σε αντίθεση με την πιο κλειστοφοβική ατμόσφαιρα προηγούμενων ταινιών σας. Ποια ήταν η πρόκληση; Πώς συνεργαστήκατε με τον Διευθυντή Φωτογραφίας Στέλιο Πίσσα;
Η πρόκληση ήταν να αφήσουμε τη φύση να γίνει μέρος της αφήγησης χωρίς να χαθεί η εσωτερικότητα των χαρακτήρων. Με τον Στέλιο Πίσσα δουλέψαμε με τη λογική της παρατήρησης: φυσικό φως, μεγάλα τοπία αλλά και πολύ προσεκτική σχέση του ανθρώπινου σώματος με τον χώρο. Μας ενδιέφερε η αίσθηση ότι το τοπίο δεν περιβάλλει απλώς τους ανθρώπους, αλλά τους θυμάται.
Πως επιλέχθηκαν οι χώροι της ταινίας; Και πόσο καθοδήγησαν την αφήγηση;
Οι χώροι βρέθηκαν μέσα από ένα μακρύ ταξίδι αναζήτησης στην Ήπειρο. Δεν ήθελα απλώς όμορφα τοπία αλλά τόπους που κουβαλούν ιστορία και σιωπή. Πολλές φορές η ίδια η γεωγραφία μάς υπαγόρευσε τη σκηνοθεσία: το ποτάμι, το βουνό, το χωριό, το βρεμένο χώμα, έγιναν οργανικά στοιχεία της αφήγησης και όχι απλό σκηνικό.
Υπάρχει κάτι βιωματικό στην επιλογή της Ηπείρου για την ταινία; Κάτι αυτοβιογραφικό σε σχέση με μνήμες, τόπους, πατρίδες;
Ναι, η Ήπειρος για μένα δεν είναι απλώς ένας τόπος γυρισμάτων αλλά ένας τόπος μνήμης. Είναι ένας χώρος όπου η ιστορία, η παράδοση και η απουσία συνυπάρχουν πολύ έντονα. Η ταινία δεν είναι αυτοβιογραφική με την κυριολεκτική έννοια, αλλά σίγουρα κουβαλά προσωπικές μνήμες –από τον έφηβο μου- και την αίσθηση της επιστροφής σε μια πατρίδα που υπάρχει ταυτόχρονα στο τοπίο και μέσα μας.
Ενας κύκλος ζωής μέσα σε κινηματογραφικό χρόνο. Είναι μια ταινία ωριμότητας για όλες τις θεματικές που σας απασχολούν διαχρονικά στο έργο σας;
Με έναν τρόπο ναι. Η «Απειρη Γη» συνοψίζει πολλά από τα θέματα που με απασχολούν χρόνια: το χρόνο, τη μνήμη, τη μοίρα του ανθρώπου μέσα στην Ιστορία. Εδώ όμως αυτά τα στοιχεία εμφανίζονται πιο καθαρά, μέσα από έναν κύκλο ζωής που ξεκινά και ξαναρχίζει. Θα έλεγα ότι είναι μια ταινία που κοιτά προς τα πίσω για να κατανοήσει το σήμερα.
Ο Βασίλης Μαζωμένος στα γυρίσματα
Είναι μια στιγμή να μιλήσουμε για μια «επιστροφή στα βασικά»; Με αυτό μπορεί κανείς να αναφερθεί και στη λιτότητα των μέσων αφήγησης, μακριά από τον (ψηφιακό και μη) μαξιμαλισμό του παρόντος;
Ναι, υπήρχε συνειδητά η ανάγκη για μια επιστροφή στα βασικά στοιχεία του κινηματογράφου: το πρόσωπο, το τοπίο, τον χρόνο. Σε μια εποχή όπου η εικόνα συχνά γίνεται υπερφορτωμένη, με ενδιέφερε μια πιο λιτή κινηματογραφική γλώσσα, όπου η σιωπή και η διάρκεια έχουν χώρο να λειτουργήσουν.
Μια σπουδή πάνω στο μύθο; Την παράδοση; Και τα δύο; Πόσο εισέβαλε στην δημιουργία της ταινίας το συμβολικό στοιχείο;
Η ταινία κινείται ανάμεσα στον μύθο και την παράδοση, γιατί και τα δύο είναι βαθιά ριζωμένα στον ελληνικό τρόπο αφήγησης. Δεν με ενδιέφερε όμως μια εικονογράφηση της παράδοσης, αλλά το πώς κάποια αρχετυπικά στοιχεία επιμένουν μέσα στο χρόνο. Το συμβολικό στοιχείο υπάρχει, αλλά λειτουργεί υπόγεια, σαν μια δεύτερη ανάγνωση της ιστορίας.
Ποια θα θέλατε να είναι η αίσθηση ενός θεατή με το τέλος της ταινίας; Τι να κρατήσει μαζί του φεύγοντας;
Θα ήθελα ο θεατής να φύγει με την αίσθηση ότι παρακολούθησε κάτι που δεν τελειώνει με το τέλος της προβολής. Οτι η ιστορία συνεχίζει να δουλεύει μέσα του, όπως συμβαίνει με τις μνήμες ή με τους τόπους που κουβαλάμε. Αν κρατήσει την ιδέα ότι η ζωή κινείται σε κύκλους και ότι οι ρίζες μας, όσο μακριά κι αν πάμε, πάντα μας ακολουθούν, τότε η ταινία έχει κάνει τη δουλειά της.
Για το γεγονός ότι οι Ελληνες δεν βλέπουν ελληνικό σινεμά, δεν νομίζω ότι φταίνε ούτε οι ταινίες ούτε οι θεατές. Το πρόβλημα είναι κυρίως η απόσταση που έχει δημιουργηθεί ανάμεσα στο ελληνικό σινεμά και το κοινό του. Για να γεφυρωθεί αυτή η απόσταση χρειάζεται μεγαλύτερη παρουσία των ταινιών στην κοινωνία: καλύτερη διανομή, συζήτηση, εκπαίδευση του κοινού και κυρίως μια αίσθηση ότι το ελληνικό σινεμά αφορά πραγματικά τη ζωή μας.»
Σκηνή από τα γυρίσματα
Μετά από τόσα χρόνια παραμένει μια πρόκληση να κάνεις σινεμά στην Ελλάδα; Πώς το αντιμετωπίζετε με την εμπειρία σας;
Το να κάνεις σινεμά στην Ελλάδα παραμένει μια διαρκής πρόκληση, κυρίως γιατί οι συνθήκες παραγωγής είναι συχνά εύθραυστες και αβέβαιες. Με τα χρόνια όμως μαθαίνεις ότι η επιμονή είναι μέρος της δουλειάς. Αν πιστεύεις πραγματικά σε μια ταινία, βρίσκεις τρόπους να την κάνεις, ακόμα κι όταν οι συνθήκες δεν είναι ιδανικές.
Γιατί οι Ελληνες δεν βλέπουν τις ελληνικές ταινίες; Φταίνε οι ταινίες ή οι θεατές; Ποιος θα ήταν ένας τρόπος αποτελεσματικός για να υπάρξει σύνδεση ανάμεσα στα δύο;
Δεν νομίζω ότι φταίνε ούτε οι ταινίες ούτε οι θεατές. Το πρόβλημα είναι κυρίως η απόσταση που έχει δημιουργηθεί ανάμεσα στο ελληνικό σινεμά και το κοινό του. Για να γεφυρωθεί αυτή η απόσταση χρειάζεται μεγαλύτερη παρουσία των ταινιών στην κοινωνία: καλύτερη διανομή, συζήτηση, εκπαίδευση του κοινού και κυρίως μια αίσθηση ότι το ελληνικό σινεμά αφορά πραγματικά τη ζωή μας.
Το ενδιαφέρον για το σινεμά - από κάθε πλευρά, πολιτειακή και κοινωνική, μοιάζει να είναι επιδερμικό. Το πιστεύετε; Ποιος νοιάζεται τελικά για το ελληνικό σινεμά;
Υπάρχουν στιγμές που πράγματι μοιάζει επιδερμικό, ιδιαίτερα σε επίπεδο πολιτικής στρατηγικής για τον πολιτισμό. Από την άλλη όμως υπάρχει μια ζωντανή κοινότητα δημιουργών, ανθρώπων των φεστιβάλ, αιθουσαρχών και θεατών που εξακολουθούν να νοιάζονται βαθιά. Το ελληνικό σινεμά τελικά επιβιώνει χάρη σε αυτούς που επιμένουν να το κάνουν και σε αυτούς που επιμένουν να το βλέπουν.
Ποια είναι η γνώμη σας για την άνθιση των ξένων παραγωγών στην Ελλάδα. Εφεραν τελικά οφέλη στην ελληνική κινηματογραφική κοινότητα ή μας έθεσαν σε μια τροχιά «αρχοντοχωριατισμού»; Οι ξένες παραγωγές έφεραν σίγουρα τεχνογνωσία, δουλειές και μια διεθνή ορατότητα για την Ελλάδα ως τόπο γυρισμάτων. Το ζήτημα είναι να μη μείνουμε μόνο σε αυτόν το ρόλο. Αν δεν υπάρξει ταυτόχρονα ουσιαστική στήριξη της εγχώριας δημιουργίας, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπούμε απλώς σε ένα όμορφο σκηνικό για τις ταινίες των άλλων. Η διαφορά, άλλωστε, των Ελλήνων δημιουργών από την πλειοψηφία των ομότεχνων τους ξένων -που κάνουν γυρίσματα στην Ελλάδα- είναι ότι οι δεύτεροι την αντιμετωπίζουν ως ντεκόρ ενώ εμείς ως βίωμα.
Πως κρίνετε την δημιουργία του ΕΚΚΟΜΕΔ ως φορέα. Βλέπετε βελτίωση σε διαδικασίες και νέες δράσεις; Στέκεστε κριτικά απέναντί του;
Η δημιουργία του ΕΚΚΟΜΕΔ είναι μια σημαντική θεσμική εξέλιξη και δείχνει μια πρόθεση για μεγαλύτερη οργάνωση και διαφάνεια στον οπτικοακουστικό τομέα, παρ’ όλη τη γραφειοκρατική του δομή η οποία συχνά δυσκολεύει τις διαδικασίες. Οπως έχω πει και δημόσια, κάθε τέτοιος θεσμός πρέπει να κρίνεται στην πράξη: από το πόσο δίκαια και αποτελεσματικά λειτουργεί και από το αν στηρίζει πραγματικά την ελληνική δημιουργία. Θα έχει επίσης ενδιαφέρον να φανεί αν θα τηρηθούν οι δεσμεύσεις για αύξηση των χρηματοδοτήσεων προς το ελληνικό σινεμά, γιατί εκεί τελικά κρίνεται η πραγματική πολιτική βούληση.
Το σινεμά μπορεί να γίνει μια μορφή αντίστασης όταν επιμένει να βλέπει τον κόσμο με κριτικό και ανθρώπινο βλέμμα. Δεν αλλάζει μόνο του την πραγματικότητα, αλλά μπορεί να φωτίσει όσα προσπαθούν να μείνουν στο σκοτάδι.»
Ας μιλήσουμε όμως και γενικότερα για τον πολιτισμό στην Ελλάδα. Πόσο ενδιαφερόμαστε ως λαός για την καλλιτεχνική δημιουργία;
Η Ελλάδα έχει μια βαθιά πολιτιστική παράδοση, αλλά συχνά αντιμετωπίζουμε την τέχνη περισσότερο ως σύμβολο παρά ως ζωντανή καθημερινή ανάγκη. Υπάρχει ενδιαφέρον, αλλά δεν μεταφράζεται πάντα σε ουσιαστική στήριξη ή συμμετοχή. Όταν όμως μια καλλιτεχνική πρόταση αγγίζει πραγματικά τον κόσμο, τότε βλέπουμε ότι το κοινό υπάρχει και ανταποκρίνεται. Το ζήτημα της εμπλοκής των νεότερων γενιών –παιδιών και εφήβων- στον πολιτισμό επανέρχεται διαρκώς και ζητά να βρει την έκφραση του. Αλλιώς κυνηγάμε όλοι ανεμόμυλους.
Πόσο είναι το σινεμά μια μορφή αντίστασης σε όσα συμβαίνουν γύρω μας;
Το σινεμά μπορεί να γίνει μια μορφή αντίστασης όταν επιμένει να βλέπει τον κόσμο με κριτικό και ανθρώπινο βλέμμα. Δεν αλλάζει μόνο του την πραγματικότητα, αλλά μπορεί να φωτίσει όσα προσπαθούν να μείνουν στο σκοτάδι. Κάθε ταινία που θέτει ερωτήματα για τον άνθρωπο, τη μνήμη και την εξουσία είναι, με έναν τρόπο, μια πράξη αντίστασης. Αυτό προϋποθέτει βέβαια «γωνίες κι όχι στρογγυλέματα».
Τι σας εμπνέει να συνεχίζετε να κάνετε σινεμά;
Δεν ξέρω αν είναι έμπνευση με τη συνηθισμένη έννοια. Περισσότερο μοιάζει με μια υπαρξιακή ανάγκη. Ο κινηματογράφος είναι ένας τρόπος να εκφραστεί η ανθρώπινη τραγωδία, αυτή που υπάρχει πάντα γύρω μας και μέσα μας και δεν μπορεί να μπει σε παρένθεση. Όσο υπάρχει αυτή η αίσθηση ότι ο άνθρωπος παλεύει με τον χρόνο, τη μοίρα και τη μνήμη του, θα υπάρχει και η ανάγκη να το αφηγηθώ. Δεν μπορώ να διανοηθώ να κάνω κάτι άλλο.
Τι μπορεί να είναι η συνέχεια μετά την «Απειρη Γη»;
Μετά την «Απειρη Γη» νιώθω ότι με απασχολούν –και ήδη επεξεργάζομαι- ιστορίες πιο γυμνές: άνθρωποι που επιστρέφουν από έναν κόσμο στον οποίο ανήκαν για να βρεθούν σε έναν άλλον όπου δεν έχουν πια θέση. Εκεί όπου οι βεβαιότητες αρχίζουν να ραγίζουν και ο άνθρωπος μένει μόνος απέναντι σε αυτό που είναι. Και καμιά φορά, μέσα σε αυτή τη ρωγμή, συμβαίνει και κάτι ακόμη: μια σχεδόν ανεπαίσθητη μεταστροφή που αλλάζει τα πάντα. Πρόκειται για δυο σχέδια τόσο διαφορετικά, τα οποία όμως ανήκουν στο ίδιο νοηματικό σύμπαν.
Ποια είναι η δική σας Απειρη Γη;
Η «Απειρη Γη» για μένα είναι ο τόπος όπου συναντιούνται η μνήμη, ο χρόνος και οι άνθρωποι που πέρασαν πριν από εμάς. Δεν είναι μόνο μια γεωγραφία, αλλά μια εσωτερική κατάσταση. Είναι η ιδέα ότι η ζωή συνεχίζεται μέσα από κύκλους και ότι τίποτα δεν χάνεται πραγματικά. Αυτή τη γη την κουβαλάμε ή πρέπει να την κουβαλάμε μέσα μας.
Η «Απειρη Γη» του Βασίλη Μαζωμένου θα προβάλλεται από τις 26 Μαρτίου στο Cinobo Οπερα.