Ο Αλέξανδρος Παπαθανασίου, που ζει και δουλεύει στο Λονδίνο, είχε την τύχη να συναντηθεί με τον Λευτέρη Ηλιάκη, αντάρτη επί Κατοχής, μαχητή του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στον Εμφύλιο Πόλεμο και πολιτικού κρατούμενου για σχεδόν είκοσι χρόνια. Μέσα από τη δική του μαρτυρία, λίγο πριν φύγει από τη ζωή, ο Παπαθανασίου κάνει ένα ταξίδι μνήμης στην Κρήτη και τα Λευκά Ορη, αποτυπώνοντας τον εμφύλιο όπως τον βίωσε αυτός ο λαϊκός αγωνιστής - κι όπως ακόμα αναπνέει η βαρύτητα και το σκοτάδι αυτού του αμείλικτου πολέμου.
Λίγο πριν η ταινία του, τα «Λευκά Ορη», βγει στον κινηματογράφο Μικρόκοσμο την Πέμπτη, 19 Φεβρουαρίου (η πρώτη προβολή θα γίνει παρουσία του σκηνοθέτη, ενώ την Κυριακή, 22.02, με το κοινό θα συζητήσει ο σκηνοθέτης και ο ιστορικός Γιώργος Μαργαρίτης.), ο Αλέξανδρος Παπαθανασίου μοιράστηκε τις σκέψεις του με το Flix. Διαβάστε παρακάτω.
Τι ήταν αυτό που σας έφερε σε επαφή με τον Λευτέρη Ηλιάκη, ώστε ν' αποφασίσετε να στηρίξετε το ντοκιμαντέρ σας στη δική του μαρτυρία;
Η γνωριμία μου με τον Λευτέρη υπήρξε συγκυριακή. Ενας από τους απογόνους των ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας έμελλε να είναι φίλος μου, ο Γιάννης Μποράκης. Ο Γιάννης εκδήλωσε τον καημό του που ο πατέρας του, Μιχάλης Μποράκης, μαχητής του Εμφυλίου στο ΔΣΕ και πολιτικός κρατούμενος με εξορίες, δεν κατέγραψε τις μαρτυρίες του. Τότε πρότεινα εάν υπάρχει κάποιος άλλος ζωντανός και ο Γιάννης με έφερε σε επαφή με τον συναγωνιστή του πατέρα του, Λευτέρη Ηλιάκη. Αφού διάβασα την αυτοβιογραφία του Λευτέρη, το φθινόπωρο του 2013 κατευθύνθηκα στην Κρήτη για να τον γνωρίσω με ιδιαίτερη περιέργεια.
Αποφάσισα να κάνω μια ταινία καταγραφή για το Λευτέρη Ηλιάκη γιατί γνωρίζοντάς τον συνειδητοποίησα ότι είναι φορέας συλλογικής μνήμης. Το «Λευκά Ορη», δεν είναι μια καταγραφή για τον Εμφύλιο γενικά, ούτε ίσως μια καταγραφή για τον Δημοκρατικό Στρατό της Κρήτης αποκλειστικά. Θα ήταν άστοχο να πιστεύαμε ότι κάνουμε κάτι τέτοιο. Είναι όμως σίγουρα μια καταγραφή για τον άνθρωπο Λευτέρη Ηλιάκη και τη στάση αυτού απέναντι στην πραγματικότητα. Αυτό είναι μια μείζονα θεματική του ντοκιμαντέρ και υπηρετήθηκε πιστεύω με συνέπεια.
Λευτέρης Ηλιάκης
Ποια ήταν η επαφή σας με την ιστορία της Μάχης της Κρήτης και την αντίσταση στο νησί και τι, ίσως, εικόνες ή ιδέες σας άλλαξαν, εμπλουτίστηκαν, με την έρευνά σας;
Οι χαρακτήρες του ντοκιμαντέρ που παρουσιάζονται, συμπεριλαμβανομένων κι εκείνων που σκοτώθηκαν πάνω σε μάχη, όπως ήταν, για παράδειγμα, ο Σταμάτης Μποράκης που σκοτώθηκε πάνω στη Μάχη της Κρήτης, με ανάγκασαν να μελετήσω βιβλιογραφία και αρχειακό υλικό – η συνέντευξη με τον καθηγητή Γιώργο Μαργαρίτη όπως και η έρευνα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Χανίων είναι μάλλον μια απόρια αυτής της διαδικασίας.
Η Μάχη της Κρήτης έχει μια ιδιαίτερη ιστορική σημασία μιας και η σθεναρή αντίσταση των Κρητών προκάλεσε τεράστιες απώλειες στην ελίτ των Γερμανών αλεξιπτωτιστών, καθυστερώντας τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ. Είναι από τις πρώτες μορφές Αντίστασης όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά στην Ευρώπη ολόκληρη.
Υπήρξε αναμφισβήτητα μια μάθηση και μελέτη των γεγονότων. Πιστεύω ό,τι συμπεράσματα προέκυψαν από μεριάς μου ήταν αποτέλεσμα μια εσωτερικής διεργασίας με την ιστορία που είχα μπροστά μου και πώς αυτή μπορούσε να υποστηριχθεί με μια τεκμηρίωση. Αυτό με τηνσειρά του εκφράστηκε στο σπικάζ μου.
Στο πλαίσιο των σημερινών κοινωνικών ανισοτήτων, εντάσεων και συγκρούσεων τα θέματα που αγγίζουν τα "Λευκά Ορη" αποκτούν πιστεύω μια επίκαιρη σημασία.»
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων, τόσο σε πρακτικό όσο και σε δημιουργικό επίπεδο;
Πρώτο, η ανεύρεση οικονομικών πόρων επηρέασε καθοριστικά της ταχύτητα ολοκλήρωσης της ταινίας.
Δεύτερο, η ηλικία του κεντρικού προσώπου, Λευτέρη Ηλιάκη, υπήρξε σίγουρα πρόκληση ως προς την τεκμηρίωση ιστορικών γεγονότων. Τόσο η μνήμη του όσο και η αντοχές του έφθιναν συνεχώς. Ομως χτίσαμε έτσι την ιστορία μας που τα αδύνατα σημεία του χαρακτήρα αποτέλεσαν κομμάτι της αφηγηματικότητας του ντοκιμαντέρ.
Τέλος, η απόσταση που χρειάστηκε να πάρω από τη θέμα για να μπορέσω να δώσω τελική μορφή στο ντοκιμαντέρ. Αυτό έγινε δυνατό μόνο με τη συνεργασία μου με τους συναδέλφους και συνεργάτες - χωρίς αυτούς δεν θα υπήρχε πιστεύω αυτό το αποτέλεσμα, θα ήταν αδύνατο.
Δημοκρατικός Στρατός
Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα συμπεράσματα πέρα από την Ιστορία, τα συμπεράσματα για τη δική μας εποχή, που μπορεί κανείς να βγάλει βλέποντας τα «Λευκά Ορη»;
Στο πλαίσιο των σημερινών κοινωνικών ανισοτήτων, εντάσεων και συγκρούσεων, τα θέματα που αγγίζουν τα «Λευκά Ορη» αποκτούν πιστεύω μια επίκαιρη σημασία.Επέλεξα ο τίτλος της ταινίας να είναι απλώς «Λευκά Ορη», επιτρέποντας στον θεατή να περάσει αυτή την έντονη κοινωνική αναμέτρηση της ιστορίας που καταγράφει το φιλμ στο δικό του παρόν. Η αντιπαραβολή με το σήμερα, είναι σίγουρα μια θεματική της ταινίας.
Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από την αίθουσα;
Το «Λευκά Ορη» είναι η ιστορία ενός ανθρώπου από ένα παρελθόν ξεχασμένο. Συμβαίνει να κουβαλά στις πλάτες του ένα μεγάλο ιστορικό και κοινωνικό φορτίο. Αυτό το φορτίο μεταλαμπαδεύεται στον θεατή. Ο/η θεατής μπορεί να επιλέξει να το αγνοήσει ή να δει ουσία μέσα σε αυτό το φορτίο και να το επεξεργαστεί μέσα του/της. Αυτός είναι και ο σκοπός τη τέχνης, ο σκοπός της ψυχαγωγίας δηλαδή.
Σε ποιο κοινό θεωρείτε ότι απευθύνεται η ταινία;
Η ταινία απευθύνεται σε οποιοδήποτε συμφωνεί ή διαφωνεί με την προσέγγιση στην πραγματικότητα της ταινίας. Ο στόχος του φιλμ είναι να μην μείνει κανείς παγερά αδιάφορος στη θέασή του. Πιθανότατα κάποιους μπορεί έλξει, ή άλλους να απωθήσει αλλά να μην μείνει κανείς αδιάφορος.
Είναι ένα κομμάτι σημαντικό της ιστορίας της Αριστεράς στην Ελλάδα, αλλά ξεπερνά τα όρια αυτής της περιγραφής;
Είναι πιστεύω ένα μείζον γεγονός της ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας. Αυτής που ίσως ακόμη και σήμερα παραμένει άγνωστο υλικό για πολλούς.
Ο Ελληνικός Εμφύλιος, μιας και η ιστορία της ταινίας για τον Λευτέρη Ηλιάκη είναι συνδεδεμένη έντονα με αυτό το γεγονός, προφανώς και δεν αφορά μόνο την ιστορία της Αριστεράς. Οι 70.000 νεκροί δεν είναι μόνο αριστεροί. Είναι ένας πόλεμος που, όπως μας λέει και ο καθηγητής Γιώργος Μαργαρίτης, δεν αφορά μόνο τους στρατούς και του ενόπλους αλλά την κοινωνία ολόκληρη.
Κατά συνέπεια, ο πόλεμος αυτός δεν έγινε απλώς επειδή κάποιοι πολιτικοί ηγέτες αποφάσισαν να κάνουν Εμφύλιο ή επειδή μας έβαλαν οι ξένοι. Αλλά αντιστρόφως, ξεκίνησε από τα σπλάχνα της ίδιας της κοινωνίας μας. Αυτή είναι μια κοινωνική αλήθεια που η ταινία «Λευκά Ορη» επιθυμεί να επαναφέρει στο φως μέσα από το κεντρικό πρόσωπό της, τον Λευτέρη Ηλιάκη.
Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να κάνει κανείς ένα ντοκιμαντέρ σήμερα και, ακόμα περισσότερο, να το διοχετεύσει στην αγορά και στο κοινό;
Το ντοκιμαντέρ για πολλούς και διαφόρους λόγους δεν είναι τόσο δημοφιλές όσο είναι η μυθοπλασία και εκ των πραγμάτων οι αίθουσες προτιμούν και επενδύουν στην μυθοπλασία και όχι αντίστροφα. Υπάρχει για πολλά χρόνια πιστεύω μια τέτοια κουλτούρα, αν θέλετε διαμορφώνει και τις προτιμήσεις των θεατών σε μεγάλο βαθμό. Αν θέλουμε βέβαια να είμαστε δίκαιοι, η πολιτεία μπορεί να εξισορροπήσει το παραπάνω υποστηρίζοντας το ντοκιμαντέρ και τις παραγωγές ή πρωτοβουλίες ανθρώπων.
Επιχορηγήσεις κατανοώ ότι έστω και τυπικά προβλέπονται για κινηματογραφικά ντοκιμαντέρ που είναι αυτοχρηματοδοτούμενα ή χαμηλές παραγωγές, όπως η δική μου παραγωγή. Εκτιμώ ότι μπορεί να υπάρχει μια θετική διάθεση και επαγρύπνηση από υπευθύνους στον πολιτισμό, όμως αυτό πρέπει να εκφραστεί σε θεσμικό πλαίσιο αν θέλουμε να αποκτήσει και ένα ουσιαστικό και πραγματικό αντίκρισμα – όχι δηλαδή απλώς στην καλή διάθεση μεμονωμένων ανθρώπων.
Δηλαδή, συγκεκριμένα, η πολιτεία μπορεί να δώσει προτεραιότητα επιχορήγησης όχι μόνο σε ταινίες ντοκιμαντέρ ή στη διανομή τους αλλά και σε αίθουσες ώστε και αυτές με τη σειρά τους να υποστηρίζουν την προβολή ταινιών ντοκιμαντέρ έναντι μεγάλων παραγωγών μυθοπλασίας - τις «μπορικές» που λέμε. Φυσικά μπορούμε να μιλάμε για ώρες, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι, δυστυχώς, είναι μάλλον εύκολο, κατά τη γνώμη μου, να τα παρατήσει κανείς λαμβάνοντας υπόψη τις δυσκολίες που θα βρεί μπροστά του.