Από τα αρχεία | Κινηματογραφοφιλία

ΑΠΟΨΗ 22 AUG  /  Flix Team

Για κάθε μια μέρα του Αυγούστου, διαβάζουμε «επίκαιρα» κείμενα από το παρελθόν του ελληνικού σινεμά.

Πριν από δυο τρία χρόνια συνομιλούσαμε νωχελικά, περί ανέμων και υδάτων, με το φίλο κινηματογραφιστή Σταύρο Τσιώλη. Κάποτε, αναγκαστικά, η κουβέντα πέρασε στον κινηματογράφο. Οι μεγάλες ενότητες της τέχνης που αγαπάμε κι οι δυο, τα μέτωπα κι οι αντιπαλότητες οδήγησαν τη συζήτηση - σε τι άλλο; - στη σημερινή πραγματικότητα του κινηματογράφου. Είχε ήδη αρχίσει να ανακάμπτει το κοινό στις κινηματογραφικές αίθουσες κι οι διανομείς κι οι αιθουσάρχες είχαν αρχίσει να τρίβουν τα χέρια τους. Κυκλοφορούσε ανελλιπώς μηνιαίο κινηματογραφικό περιοδικό (το Σινεμά), ενώ νέες στρατηγικές προώθησης του ευρωπαϊκού και του ανεξάρτητου εν γένει κινηματογράφου ωθούσαν νέους ριψοκίνδυνους επιχειρηματίες να επιτηδεύονται στη διανομή, ανοίγοντας ρωγμές στη μονοπωλιακή προώθηση κυρίως κινηματογραφικών προϊόντων του Χόλλυγουντ, συμβάλλοντας δηλαδή σε ό,τι θα μπορούσε να ορισθεί ως πλουραλισμός στην κινηματογραφική έκφραση. Παρατήρησα, τότε, ότι πολύς κόσμος, πολύς νέος κόσμος, ερχόταν στις αίθουσες, διάβαζε, καλλιεργούνταν τελοσπάντων μέσα από τον κινηματογράφο. «Μπα», αντέτεινε απλά ο συνομιλητής μου. «Σήμερα, τα πράγματα είναι αλλιώς. Κυριαρχεί το "σινεφίλ», η κινηματογραφοφιλία. Εγώ αυτούς τους σινεφίλ τους λέω σκουπιδιαραίους. Γεμίζουν το κεφάλι τους με ό,τι λάχει, πληροφορούνται για τα πάντα, αλλά χάνουν τις ενότητες, δεν έχουν μέτωπα μπροστά τους, δεν ξέρουν ότι πρέπει κάτι να υπερασπίσουν και κάτι να απορρίψουν. Γι' αυτούς η ασήμαντη λεπτομέρεια, η πληροφορία, το κουτσομπολιό έχουν την ίδια σημασία με τη συγκίνηση, με την πλοκή, με τα νοήματα. Δεν ξέρω πώς πηγαίνουν σήμερα οι νέοι θεατές σινεμά. Εκείνο που ξέρω είναι ότι τους σέρνουν απ' τη μύτη γύρω από κάτι παράξενες λέξεις που υπονοούν το γούστο και τη μόδα. Λένε, για παράδειγμα, «Αυτή η ταινία είναι καλτ». Τι θα πει "καλτ”; Μπορείς εσύ να μου πεις με ακρίβεια τι θα πει "καλτ”;»

Ομολογώ ότι δεν ήξερα να απαντήσω. Με το χαρακτηρισμό «καλτ» ορίσθηκαν, απ' όσο ξέρω, τα τελευταία χρόνια, οι πιο αντιθετικές μεταξύ τους κινηματογραφικές γραφές. Από το Σάντα Σάνγκρε του Γιοντορόφσκι μέχρι το Miσος του Κασσοβίτς από το Αντίο Βερολίνο του Αθανίτη μέχρι το Ρεζερβουάρ Ντογκς του Ταραντίνο. Δεν μπορούσα, όμως, να απαντήσω αν θεωρούνταν «καλτ» ταινίες όπως αυτές του Ιρανού Αμπάς Κιαροστάμι, ή όπως αυτές των Φινλανδών αδελφών Καουρισμάκι. Και σίγουρα κανείς δεν θα μπορούσε να απαντήσει σήμερα αν το γεγονός ότι πολλοί είδαν στον καιρό του το Μοντέλο του Σφήκα, π.χ., ή την Αθάνατη ιστορία του Ουέλς (με τη Ζαν Μορώ) το έκαναν επειδή είναι «καλτ». Ανίσχυρος, κατέθεσα την αμηχανία μου. Δεν είχα τι να απαντήσω.

Σήμερα, τα πράγματα είναι αλλιώς. Κυριαρχεί το "σινεφίλ», η κινηματογραφοφιλία. Εγώ αυτούς τους σινεφίλ τους λέω σκουπιδιαραίους. Γεμίζουν το κεφάλι τους με ό,τι λάχει, πληροφο- ρούνται για τα πάντα, αλλά χάνουν τις ενότητες, δεν έχουν μέτωπα μπροστά τους, δεν ξέρουν ότι πρέπει κάτι να υπερασπίσουν και κάτι να απορρίψουν.»

«Τα βλέπεις;» έκανε θριαμβευτικά ο συνομιλητής μου. «Να πώς σπρώχνουν τους νεότερους στο σΙνεμά. Όχι ως ώριμους θεατές που γουστάρουνε να δουν Κάτι που ξέρουν πως ενδέχεται να τους συγκινήσει ή να τους κάνει καλύτερους. Σαν πρόβατα τους σπρώχνουν πίσω από μόδες και μυθολογίες ανίσχυρες. οι εικόνες στο σινεμά ξαναγυρίζουν μαζί με τους ανθρώπους, αλλά δεν έχουν πια την ίδια δυναμική που είχαν κάποτε. Ανιστόρητα θύματα της διαφήμισης, των δημοσίων σχέσεων, του "μποξ όφις". Σαν εισιτήρια τους βλέπουν και σαν εισιτήρια τους μετρούν. Και σε αντάλλαγμα, τους κάνουν σινεφίλ. Μπορεί ένας σινεφίλ να κα- ταλάβει τον κινηματογράφο Τη βαθύτερη ουσία του, τη συγκίνηση; κι αν δεν μπορεί να καταλάβει τον κινηματογράφο, που είναι μια κομματιαστή απεικόνιση των πραγμάτων του κόσμου, πώς μπορούμε να έχουμε την απαίτηση να καταλάβει τον κόσμο;»

Λάτρης της ασήμαντης λεπτομέρειας, της χαμηλής πλευράς των πραγμάτων, στην οποία μου αρέσει να τσαλαβουτώ, να συμμετέχω και να εξάγω συμπεράσματα, σκέφτομαι τα λόγια του φίλου μου πολλές φορές. Δεν είναι μόνο o κινηματογράφος. Είναι και η πραγματικότητα, o κόσμος των πληροφοριών στον οποίο συνευρισκόμαστε και συμβιώνουμε. Ανοίγεις την τηλεόραση και πλημμυρίζεις πληροφορίες. Πληροφορίες που μας αφορούν, πληροφορίες που μιλούν για τα πράγματα τα δικά μας: για την πολιτική, για το θέαμα, για συγγραφείς και βιβλία, για τα θαύματα της επιστήμης και της ιατρικής, για τα παιδιά που πεθαίνουν στην Αφρική, για τους ανέργους της Ευρώπης που πολλαπλασιάζονται, για τα μεγάλα ρεκόρ που καταρρίπτονται, για τις όμορφες του μόντελΙνγκ και για τα ρούχα που θα φορεθούν εφέτος, για την κίνηση στους δρόμους, για εγκλήματα πάθους και για άλλα εγκλήματα, ανεξήγητα... Πληροφορίες ανάκατες, φύρδην-μίγδην, ειδησούλες, εκτιμήσεις συμπεράσματα. Πού να πρωτοσταθείς;

Και η πραγματική ζωή; Η πραγματική ζωή έχει αποδράσει στα βιβλία που τα διαβάζουμε επειδή το θέλουμε κι όχι επειδή δή έχουν γίνει μπεστ σέλλερ. Βρίσκεται στις συναναστροφές με τους πραγματικούς ανθρώπους που τους επιλέγουμε επειδή τους γουστάρουμε κι όχι επειδή μας τους φοράνε καπέλο οι κοινωνικές δεσμεύσεις. Η πραγματική ζωή βρίσκεται εκεί όπου οι πληροφορίες απουσιά- ζουν, εκεί που δεν χρειάζονται οι πληροφορίες για να μαλώσουν ή να φιλιώσουν οι άνθρωποι. Η πραγματική ζωή βρίσκεται στον κινηματογράφο που μας συγκινεί κι όχι στο "σινεφίλ".»

Γεμάτα ασημαντες λεπτομέρειες είναι τα κεφάλια των ανθρώπων στην κοινωνία των πληροφοριών. Δεν χρειάζονται πτυχία, δεν χρειάζονται σπουδές αρκούν ένας μίνιμουμ χρόνος μπροστά στην τηλεόραση και κάποιες συναναστροφές κι o σύγχρονος άνθρωπος είναι «κοινωνικά μορφωμένος», ξέρει να κινηθεί, να μιλήσει και να καταναλώσει. Ξέρει να συμπεριφερθεί και να κυκλοφορήσει - κι άμα διαθέτει χρημα, δεν έχει ανάγκη να διαθέτει τίποτα άλλο. Με χρήματα αγοράζει - κι η αγορά τού αντιγυρίζει απλόχερα την κοινωνική του μόρφωση, εφόδιο για κάθε γωνιά της καθημερινής τύρβης.

Και η πραγματική ζωή; Η πραγματική ζωή έχει αποδράσει στα βιβλία που τα διαβάζουμε επειδή το θέλουμε κι όχι επειδή δή έχουν γίνει μπεστ σέλλερ. Βρίσκεται στις συναναστροφές με τους πραγματικούς ανθρώπους που τους επιλέγουμε επειδή τους γουστάρουμε κι όχι επειδή μας τους φοράνε καπέλο οι κοινωνικές δεσμεύσεις. Η πραγματική ζωή βρίσκεται εκεί όπου οι πληροφορίες απουσιάζουν, εκεί που δεν χρειάζονται οι πληροφορίες για να μαλώσουν ή να φιλιώ- σουν οι άνθρωποι. Η πραγματική ζωή βρίσκεται στον κινηματογράφο που μας συγκινεί κι όχι στο "σινεφίλ".

Όταν o Σταύρος Τσιώλης με το μακαρίτη Χρήστο Βακαλόπουλο έκαναν την ταινία Παρακαλώ Γυναίκες μην Κλαίτε πήγαν στα χωριά της ορεινής Αρκαδίας. O Χρήστος γύρισε συγκλονισμένος. Οι άνθρωποι που συνάντησε δεν γνώριζαν καμία σχεδόν από τις πολλές πληροφορίες που μαθαίνουμε αναγκαστικά οι περισσότεροι. Ήταν όμως απείρως πιο ενδιαφέροντες, πιο πλούσιοι, διαφορετικοί, ξεχωριστός o ένας από τον άλλο. Έλεγαν τις ιστορίες τους, δίναν το κέφι τους στις συντροφιές και, όσοι πείσθηκαν να παίξουν στην ταινία, ακόμα κι αν πίστευαν πως θα τους δείξει η τηλεόραση, ήταν οι εαυτοί τους. «Η ταινία μας δεν ήταν μια ταινία σινεφίλ», έλεγε ύστερα ο Χρήστος. "Δεν ήταν "καλτ”, δεν ήταν ”έθνικ", δεν ήταν τίποτα. Ήταν ένας διάλογος καλά πληροφορημένων με άλλους που δεν έδιναν μια δεκάρα για τις πληροφορίες. Ήταν μια συνάντηση κάποιων ανθρώπων που ζούσαν στην κοινωνία των πληροφοριών με άλλους που ζούσαν στην πραγματική ζωή. Οι άνθρωποι εκείνοι μας βοήθησαν να ανακαλύψουμε την πραγματική ζωή δίπλα μας, εκεί που ζούσαμε."

Αυτός ο προβληματισμός μπορεί να αγνοεί και τα εμπορικά κριτήρια (που είναι πλέον το μόνο ζητούμενο για όσους χαράζουν πολιτική στον κινηματογράφο) και την κινηματογραφοφιλία. O κινηματογράφος δεν είναι υπόθεση ούτε των εμπόρων ούτε των «σινεφίλ». Ούτε άλλωστε κι η πραγματική ζωή.

Το κείμενο «Κινηματογραφοφιλία» του Ηλία Κανέλλη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Κινηματογραφιστής, Τεύχος 1, 1997

Συνεχίζοντας την πλοήγηση σας στο flix.gr, συμφωνείτε στην εγκατάσταση cookies στον υπολογιστή σας. Μάθετε περισσότερα.