Ο θερινός κινηματογράφος Στέλλα στην Κυψέλη έμοιαζε με το ιδανικό σκηνικό για να παρουσιαστούν οι «Θεριστές» του Ζαχαρία Μαυροειδή. Ενας χώρος ταυτισμένος με το αθηναϊκό καλοκαίρι, τις εικόνες, τις αφηγήσεις και τις νύχτες που μοιάζουν να αιωρούνται λίγο έξω από τον χρόνο, φιλοξένησε μια συζήτηση που κινήθηκε ακριβώς πάνω στα υλικά του βιβλίου: τη μνήμη, τη μετακίνηση, την προσμονή, τους ανθρώπους που συναντιούνται φευγαλέα και χάνονται ξανά.
Κατά τη διάρκεια της παρουσίασης, ο Μαυροειδής μίλησε για ιστορίες που γεννήθηκαν από μικρές παρατηρήσεις, καλοκαιρινά περιστατικά, αληθινές εικόνες και πρόσωπα που κουβαλούν κάτι από τη σύγχρονη ελληνική εμπειρία. Οι «Θεριστές» απλώνονται από νησιά μέχρι την ηπειρωτική Ελλάδα, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό μωσαϊκό χαρακτήρων, τόπων και διαθέσεων, όπου το καλοκαίρι λειτουργεί όχι μόνο ως εποχή αλλά και ως κατάσταση: μια περίοδος μετάβασης, έντασης, επιθυμίας και προσωρινής ελευθερίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στη σχέση του βιβλίου με την κινηματογραφική ματιά του δημιουργού. Ο ίδιος αναφέρθηκε στη σημασία των χώρων, των ήχων και των λεπτομερειών της καθημερινότητας, ενώ δεν έκρυψε πως τον ενδιαφέρει περισσότερο η υπόγεια συγκίνηση και η τρυφερότητα απέναντι στους ανθρώπους παρά μια εύκολη κοινωνική καταγγελία. Οι ιστορίες των «Θεριστών» μοιάζουν συχνά με στιγμιότυπα που κινούνται ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το σχεδόν ονειρικό, αφήνοντας πάντα κάτι ανοιχτό και ανολοκλήρωτο — όπως ακριβώς και ένα καλοκαίρι που τελειώνει.
Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου, συναντήσαμε τον Ζαχαρία Μαυροειδή και μιλήσαμε μαζί του για το ελληνικό καλοκαίρι, τη νοσταλγία, τη συλλογική μνήμη, τους ανθρώπους που κατοικούν στις ιστορίες του και τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία συνομιλεί με τον κινηματογράφο.
Πώς γεννήθηκε η αρχική ιδέα για τους «Θεριστές» και ποια ήταν η πρώτη εικόνα ή σκηνή που σε οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου;
Η ιδέα για τους «Θεριστές» γεννήθηκε όταν ήδη υπήρχαν γραμμένες αρκετές από τις ιστορίες σκόρπια, χωρίς κάποια αρχική πρόθεση να τις κάνω κάτι ως σύνολο. Οι πιο πολλές από αυτές ήταν εν δυνάμει κινηματογραφικά σενάρια. Κάποια στιγμή κατάλαβα πως είναι τελείως απίθανο να μπορέσω να κάνω τόσες πολλές ταινίες στη ζωή μου οπότε σκέφτηκα να τις αφηγηθώ μέσα από την λογοτεχνική οδό. Ετσι τις έπλεξα με το νήμα του καλοκαιριού και του διακριτού γεωγραφικού τόπου που αποτελούν τα δύο κοινά σημεία όλων των διηγημάτων. Γενικά έχω μεγάλη αγάπη για τη συγγραφή και το ξεστράτισμα από το σενάριο στη λογοτεχνία είναι πολύ απελευθερωτικό – οριακά θεραπευτικό - καθώς εκτονώνεις την ίδια ανάγκη για αφήγηση χωρίς να αναλογίζεσαι διαρκώς την παραγωγική διάσταση της ιστορίας. Εξίσου σημαντικό, η επικοινωνία με το κοινό έρχεται σε πολύ πιο εύλογο χρόνο.
Μια από τις πρώτες ιστορίες που έγραψα είναι αυτή με την οποία ανοίγει το βιβλίο, το διήγημα «Κέρκυρα» που αφορά τις διακοπές ενός μπαμπά με τον έφηβο γιο του στο νησί. Εκτοτε η ιστορία άλλαξε αρκετά μέχρι να φτάσει στην τελική της εκδοχή αλλά ταυτόχρονα λειτούργησε σαν πυξίδα για τον τόνο της συλλογής.
Επειδή προέρχεσαι κυρίως από τον χώρο του κινηματογράφου, ποια σχέση έχουν οι «Θεριστές» με τη κινηματογραφική σου ματιά; Υπήρξαν στιγμές που έγραφες το βιβλίο σαν να «έστεινες» σκηνές για ταινία;
Οι «Θεριστές» είναι κατά κάποιο τρόπο οπτικοακουστικά κείμενα. Οι ιστορίες έχουν πολλές γλαφυρές εικόνες και ήχους που νοηματοδοτούν την δράση. Επίσης θεωρώ αναπόφευκτα κοινή την προσέγγιση στο ανθρώπινο βίωμα. Οπως και στις ταινίες μου, υπάρχει ένα κράμα σαρκασμού και κατανόησης για τον άλλο μέσα από ανθρωποκεντρικές ιστορίες και σε ένα δεύτερο, πιο αφηρημένο επίπεδο, μια νύξη για πιο οικουμενικά θέματα.
Υπάρχει κάτι το συλλογικό μέσα σε αυτό, κάτι το οποίο συνδιαμορφώνεται κάθε καλοκαίρι από όλες και όλους, Ελληνες και ξένους, που διασταυρωνόμαστε κάτω από τον ίδιο ουρανό. Αυτό το αφηρημένο στοιχείο έχει θεωρώ βαθιές ρίζες στην ταυτότητά μας ως κοινωνία.»
Υπάρχει κάποιος χαρακτήρας ή κάποια ιστορία μέσα στους «Θεριστές» με την οποία νιώθεις ιδιαίτερα συνδεδεμένος;
Με κάθε ιστορία συνδέομαι με κάποιο τρόπο, άλλοτε βιωματικό, άλλοτε πιο έμμεσο. Αν πρέπει να ξεχωρίσω μία, θα πω την «Ερέτρια», την ιστορία των διακοπών ενός μικρού κοριτσιού με τον παππού και τη γιαγιά της. Η ιστορία καταλήγει στη συνθήκη του μεσημεριανού ύπνου, όπου η μικρή βρίσκεται ξαπλωμένη ανάμεσα στον παππού και τη γιαγιά οι οποίοι έχουν αποκοιμηθεί, χωρίς αυτή να μπορεί να κάνει το ίδιο. Αυτή η αλλόκοτη μεσημεριανή ραστώνη, αυτός ο νεκρός χρόνος ανάμεσα στα οικεία, ηλικιωμένα σώματα, είναι μια παιδική μου ανάμνηση με τεράστιο πλην άρρητο συναισθηματικό φορτίο. Αυτό το φορτίο προσπάθησα να σκιαγραφήσω μέσα από το διήγημα.
Θεωρείς ότι η ελληνική επαρχία και το ελληνικό καλοκαίρι εξακολουθούν να αποτελούν ανεξάντλητες πηγές ιστοριών;
Η συλλογή υποστηρίζει έμπρακτα αυτή τη θέση, αναδεικνύοντας 42 διαφορετικές ιστορίες από το ελληνικό καλοκαίρι. Ταυτόχρονα διερωτάται τι είναι αυτό που αποτελεί την ταυτότητα του ελληνικού καλοκαιριού. Υπάρχει κάτι το συλλογικό μέσα σε αυτό, κάτι το οποίο συνδιαμορφώνεται κάθε καλοκαίρι από όλες και όλους, Ελληνες και ξένους, που διασταυρωνόμαστε κάτω από τον ίδιο ουρανό. Αυτό το αφηρημένο στοιχείο έχει θεωρώ βαθιές ρίζες στην ταυτότητά μας ως κοινωνία.
Τι θα ήθελες να κρατήσει ο αναγνώστης όταν κλείσει την τελευταία σελίδα των «Θεριστών»;
Κάτι που ανέφερε η Εύα Στεφανή στην παρουσίαση του βιβλίου: Το καλοκαίρι είναι μια συνθήκη «εν δυνάμει», μια υπόσχεση για απρόσμενα πράγματα, περιπέτειες, γνωριμίες... Είναι μια ευκαιρία επανεξέτασης του εαυτού αλλά και εφήμερης επανασύστασης με διαφορετικές ταυτότητες. Αυτή η προοπτική για αλλαγή και εξερεύνηση έχει κάτι το ιδιαίτερα ζωογόνο και, ενώ είναι απόλυτα παρούσα στα νεανικά καλοκαίρια, συχνά ως ενήλικες παύουμε να την αναζητούμε.
Το νέο βιβλίο του Ζαχαρία Μαυροειδή «Θεριστές» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.